Tích lũy và đầu tư: Bài toán cũ cần lời giải mới

Tích luỹ tư bản và tích luỹ xã hội chủ nghĩa: Hai mô hình, hai tư duy

Tích luỹ tư bản chủ nghĩa, như các nhà kinh tế học cổ điển Adam Smith và David Ricardo đã phân tích và cổ súy, tập trung vào việc tối đa hóa lợi nhuận thông qua khai thác lao động và tái đầu tư vào sản xuất. Mô hình này mang lại tốc độ tăng trưởng kinh tế nhanh, khả năng đổi mới sáng tạo cao và sự linh hoạt trong thích ứng thị trường.

Trong thời kỳ đại suy thoái, John Maynard Keynes, một nhà kinh tế học tân cổ điển đã phát triển lý luận về vai trò của nhà nước và đầu tư công để duy trì tăng trưởng kinh tế khi thị trường thất bại.

Mặc dù các học thuyết kinh tế tư sản và mô hình kinh tế tư bản chủ nghĩa đã thúc đẩy sự phát triển kinh tế và sự thịnh vượng của một số quốc gia nhưng cũng tạo nên bất bình đẳng xã hội, phân hóa giàu nghèo, mâu thuẫn giai cấp và các cuộc khủng hoảng chu kỳ kèm theo bạo động. Các cuộc đại khủng hoảng và đại suy thoái đã bần cùng hóa hàng trăm triệu người và là nguyên nhân sâu xa của hai cuộc đại chiến thế giới trong Thế kỷ 20.

Ngược lại, tích lũy xã hội chủ nghĩa như đề xuất của Karl Mark, hướng tới mục tiêu phục vụ lợi ích toàn dân, đảm bảo công bằng xã hội và phát triển bền vững với vai trò chủ đạo của Nhà nước. Mô hình tích lũy này có mục tiêu rất tốt đẹp nhưng trên thực tế lại đối mặt với các vấn đề như hiệu quả kinh tế thấp, quan liêu và hạn chế trong huy động các nguồn lực tư nhân và nguồn lực quốc tế. Nguyên nhân chủ yếu của những bất cập này là do các chính sách tích lũy và đầu tư không bám sát thị trường hoặc không theo kịp sự thay đổi nhanh chóng của thị trường và không đáp ứng được kỳ vọng lợi ích của các thành phần kinh tế. Những nguyên nhân này cũng khiến hầu hết các nền kinh tế xã hội chủ nghĩa trong Thời kỳ Xô Viết thiếu động lực so với các nền kinh tế tư bản chủ nghĩa được vận hành theo mô hình thị trường tự do.

Bức tranh thực tại: Tích lũy nhiều, đầu tư chưa tối ưu

Trong quá khứ, Việt Nam đã từng vận hành nền kinh tế theo mô hình kế hoạch hóa tập trung, hay còn gọi là nền kinh tế chỉ huy. Mô hình này phù hợp trong thời kỳ chiến tranh nhưng rồi trở nên bất cập trong thời bình.

Kể từ khi thực hiện “Đổi mới” sau Đại hội VI năm 1986, Việt Nam đã vận dụng mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa khá thành công nhờ kết hợp các yếu tố của cả hai hình thức tích lũy nêu trên. Nền kinh tế theo đó mang ba đặc trưng cơ bản: Nhà nước đóng vai trò chủ đạo; nguồn vốn đầu tư nước ngoài ngày càng lớn; tích lũy và đầu tư từ khu vực kinh tế tư nhân gia tăng.

Chính sách tích lũy và đầu tư mới cùng với các chính sách kinh tế thị trường khác đã tạo nên những kỳ tích rất đáng ngưỡng mộ nhất là trong lĩnh vực phát triển cơ sở hạ tầng. Tuy nhiên, tích lũy và đầu tư tại Việt Nam vẫn còn có một số hạn chế.

Trước hết, chính sách và quy định pháp luật về tích lũy chưa theo kịp sự phát triển của nền kinh tế và chưa tiệm cận với chính sách và quy định của các nền kinh tế tiên tiến. Chính sách thuế còn một số khoảng trống trong kinh doanh bất động sản và kinh doanh dịch vụ nhất là dịch vụ dựa trên nền tảng số. Ví dụ, dự luật đánh thuế bổ sung đối với người có nhiều nhà vẫn chưa được Quốc hội thông qua. Hệ quả là nhiều nhà đầu tư vẫn tiếp tục mua nhà rồi để hoang vì họ không phải đóng thuế vượt trội cho những căn nhà không có người ở đó. Tương tự, trong khi thương mại điện tử phát triển như vũ bão, nhiều người bán hàng online cá nhân hầu như không phải đóng thuế.

Chính sách đầu tư tuy đã mang lại nhiều kết quả tích cực, song vẫn chưa giải quyết được những vấn đề cốt lõi. Cụ thể, thu hút FDI chất lượng cao vẫn còn hạn chế; liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước còn yếu, chưa tạo ra chuỗi giá trị bền vững; một số quy định pháp lý còn chồng chéo, thiếu nhất quán giữa các cấp quản lý và bộ ngành; thủ tục hành chính ở một số địa phương còn phức tạp, gây khó khăn cho nhà đầu tư.

Trong khi đó, cạnh tranh giữa các địa phương trong thu hút đầu tư lại dẫn tới việc lạm dụng các chính sách ưu đãi, gây thất thu ngân sách. Không ít dự án được hưởng ưu đãi lớn nhưng kết quả lại không đạt kỳ vọng, gây lãng phí nguồn lực.

Tình trạng giải phóng mặt bằng chậm trễ diễn ra phổ biến, làm kéo dài tiến độ triển khai các dự án lớn. Mâu thuẫn lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân trong quá trình thu hồi đất có nơi lên tới mức căng thẳng. Một số dự án lớn thậm chí còn gây tác động tiêu cực tới môi trường và cộng đồng dân cư, dẫn tới sự phản đối mạnh mẽ từ xã hội. Tương tự, tiến độ giải ngân vốn đầu tư công cũng thường xuyên chậm trễ so với kế hoạch đề ra.

Đáng chú ý, chính sách hạn điền – tuy có thể ngăn chặn tình trạng tích tụ đất đai quá mức – lại vô tình cản trở phát triển nông nghiệp quy mô lớn, hiện đại.

Nhìn chung, hiệu quả đầu tư nói chung còn chưa tối ưu hóa. Bên cạnh nhiều dự án đầu tư công có hiệu quả tích cực cho xã hội thì vẫn còn không ít các dự án có hiệu quả thấp thậm chí thua lỗ kéo dài, gây lãng phí lớn các nguồn lực của quốc gia.

Tỷ trọng chi thường xuyên trong Ngân sách Nhà nước luôn ở mức cao – từ 60-70% tổng chi – bao gồm các khoản chi cho lương, y tế, giáo dục và an sinh xã hội. Trong khi đó, chi đầu tư phát triển có xu hướng giảm. Từ mức trên 30% đầu những năm 2000, tỷ lệ này hiện chỉ còn khoảng 20-25%, dẫn đến tình trạng trì hoãn nhiều dự án hạ tầng quan trọng hoặc phải phụ thuộc vào vốn vay nước ngoài.

Lãng phí trong đầu tư công vẫn rất nghiêm trọng. Nhiều nguồn lực bị sử dụng không hiệu quả do các quy trình phê duyệt dự án chắp nối, thiếu sát sao trong giám sát, và đội vốn vì thiếu minh bạch và tham nhũng.

Tình trạng chậm tiến độ thi công cũng diễn ra phổ biến. Nhiều dự án hạ tầng quan trọng như giao thông, y tế, và giáo dục chậm tiến độ, không kịp đáp ứng nhu cầu phát triển. Một ví dụ điển hình là Dự án Đường sắt đô thị Hà Nội, trong đó tuyến Cát Linh – Hà Đông chậm tiến độ nhiều năm, chi phí đội vốn từ 552 triệu USD lên tới hơn 868 triệu USD.

Lời giải

Trước thực tiễn nêu trên, lời giải cho bài toán tích lũy và đầu tư tại Việt Nam đang trở thành yêu cầu cấp thiết.

Thứ nhất, cần bổ sung thuế đối với các hoạt động kinh tế có lợi nhuận cao như kinh doanh bất động sản, thương mại điện tử, dịch vụ ăn uống và giải trí .

Thứ hai, tỷ lệ chi thường xuyên trong Ngân sách Nhà nước cần có sự cắt giảm. Điều này có thể thực hiện bằng cách tinh giản biên chế và cải cách hành chính; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin để giảm chi phí vận hành; xã hội hóa các dịch vụ công như y tế, giáo dục và phúc lợi xã hội để giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước. Mặt khác, chi tiêu công cần được kiểm soát chặt chẽ. Theo đó, cần áp dụng các biện pháp kiểm toán, giám sát minh bạch các khoản chi thường xuyên để tránh lãng phí; cắt giảm các khoản chi không cần thiết; loại bỏ các khoản chi hội nghị, lễ hội, hoặc các công trình xây dựng tượng đài, cổng chào không cấp bách để tập trung nguồn lực cho đầu tư phát triển.

Thứ ba, cần tăng tỷ lệ đầu tư công từ ngân sách, dựa cơ sở giảm tỷ lệ chi thường xuyên cho bộ máy hành chính và giảm chi cho những công việc không thiết yếu và/hoặc không cấp bách.

Thứ tư, cần khuyến khích đầu tư từ khu vực tư nhân cho các dự án có khả năng sinh lời cao và tạo nhiều việc làm cho người lao động bằng chính sách giảm thuế cho các khoản đầu tư và/hoặc cung cấp các khoản trợ cấp đầu tư.

Thứ năm, cần khuyến khích khu vực FDI tái đầu tư cho các dự án có hàm lượng công nghệ cao tại Việt Nam .

Thứ sáu, hợp tác công - tư (PPP) cần được tăng cường, để phối hợp các nguồn lực nhà nước và tư nhân cho các dự án môi trường và phúc lợi xã hội thông qua Quỹ trợ cấp đầu tư.

Thứ bảy, khuyến khích tất cả các thành phần kinh tế đầu tư chuyển đổi công nghệ và chuyển đổi năng lượng theo hướng xanh hơn, sạch hơn và hiệu quả hơn.

Cuối cùng, tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình để giảm thiểu lãng phí, tiêu cực trong phân bổ và sử dụng ngân sách.

Bài toán tích lũy và tái đầu tư của Việt Nam, dù đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể trong những thập niên qua, vẫn đối mặt với những thách thức to lớn trong bối cảnh biến động toàn cầu hiện nay. Từ những bất cập về chính sách, cơ chế pháp luật đến vấn đề hiệu quả sử dụng nguồn lực, đã đến lúc chúng ta cần một tư duy và chiến lược mới mang tính đột phá để tạo động lực tăng trưởng bền vững.

Trọng tâm của giải pháp là việc xây dựng các chính sách tích lũy và đầu tư hài hòa giữa các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường. Đồng thời, thúc đẩy sự phối hợp hiệu quả giữa các khu vực kinh tế, cải thiện môi trường kinh doanh, và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Vai trò của công nghệ, minh bạch và trách nhiệm giải trình cũng cần được đặt lên hàng đầu để giảm thiểu lãng phí và phát huy tối đa hiệu quả đầu tư.

Chỉ khi tận dụng được những cơ hội mới, áp dụng các mô hình đầu tư sáng tạo và kiên định với mục tiêu phát triển bền vững, Việt Nam mới có thể giải quyết thành công bài toán cũ và mở ra một chương mới đầy triển vọng cho nền kinh tế quốc gia. Chính phủ, doanh nghiệp và người dân cần chung tay hành động, vì một tương lai phồn vinh và công bằng hơn.