Trái phiếu hạ tầng: Bài học từ ngành đường sắt Mỹ và cơ hội cho Việt Nam

Từ câu chuyện của ngành đường sắt của Mỹ

“Standard & Poor's (nay là S&P Global) được ông Henry Varnum Poor sáng lập 150 năm trước tại New York (Mỹ). Sự ra đời của S&P Global bắt nguồn từ nhu cầu minh bạch thông tin nhằm giúp nhà đầu tư đánh giá về cơ hội và rủi ro khi đầu tư vào các dự án hạ tầng đường sắt của nước Mỹ lúc bấy giờ”, ông Nguyễn Quang Thuân, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc FiinRatings mở đầu khi nói về câu chuyện trái phiếu hạ tầng tại sự kiện mới đây của FiinRatings.

Quay trở lại thế kỷ 19, đường sắt được ví như huyết mạch của nền kinh tế Mỹ. Thời điểm đó, nhu cầu phát triển đường sắt để kết nối các vùng miền cũng như thúc đẩy thương mại và phát triển kinh tế được nước Mỹ đặt lên hàng đầu.

Tuy nhiên, với tham vọng mở rộng mạng lưới đường sắt xuyên lục địa, Mỹ đứng trước bài toán huy động nguồn vốn khổng lồ và dài hạn - một thách thức lớn trong bối cảnh thị trường tài chính còn “non trẻ”. Điều này thúc đẩy Chính phủ Mỹ và các công ty đường sắt tư nhân tại Mỹ phát hành trái phiếu để huy động vốn dài hạn, phục vụ cho việc xây dựng, mở rộng mạng lưới đường sắt.

Song, ở giai đoạn đầu, phát hành trái phiếu để huy động vốn cho phát triển hạ tầng còn gặp nhiều khó khăn khi thị trường tài chính Mỹ lúc bấy giờ vẫn còn non trẻ. Người dân chưa có nhiều kinh nghiệm với các công cụ tài chính có kỳ hạn lên tới hàng chục năm như trái phiếu. Các công ty đường sắt cũng thường không cung cấp đủ thông tin tài chính minh bạch khiến nhà đầu tư khó đánh giá rủi ro cũng như tiềm năng sinh lời.

Trong bối cảnh đó, Henry Varnum Poor và công ty của ông đã xuất bản các ấn phẩm phân tích chi tiết tình hình tài chính của các công ty đường sắt, cung cấp cho nhà đầu tư bức tranh rõ ràng hơn về cơ hội và rủi ro. Nhờ đó, ngành đường sắt Mỹ đã huy động được nguồn vốn khổng lồ từ trái phiếu, thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ. Những công trình mang tính biểu tượng như tuyến đường sắt xuyên lục địa (Transcontinental Railroad) hoàn thành vào năm 1869, không chỉ góp phần thay đổi diện mạo kinh tế mà còn trở thành dấu mốc quan trọng trong lịch sử nước Mỹ.

Về phía S&P Global, từ một công ty cung cấp đánh giá tài chính của các công ty đường sắt, đã trở thành một trong những tập đoàn hàng đầu thế giới về cung cấp dữ liệu, phân tích và đánh giá tài chính có giá trị vốn hóa lên tới 167 tỷ USD – giá trị vốn hóa lớn nhất trong ngành thông tin tài chính. S&P Global Ratings – cốt lõi của S&P Global - cũng trở thành một trong những tổ chức xếp hạng tín nhiệm độc lập hàng đầu thế giới.

Đến trái phiếu hạ tầng tại Việt Nam

Từ câu chuyện của S&P Global, có thể thấy rằng việc phát triển trái phiếu hạ tầng không chỉ giúp huy động vốn mà còn tạo nền tảng tài chính bền vững cho các dự án hạ tầng, dự án trọng điểm của đất nước.

Bước sang năm 2025, Việt Nam đẩy mạnh đầu tư vào hạ tầng, với những công trình quan trọng, chẳng hạn như đường sắt cao tốc Bắc – Nam. Tuy nhiên, với nhu cầu vốn khổng lồ và thời gian thu hồi kéo dài, việc chỉ trông chờ vào tín dụng ngân hàng và ngân sách nhà nước là không đủ. Phát triển kênh trái phiếu hạ tầng sẽ là giải pháp quan trọng để huy động nguồn vốn dài hạn, giảm áp lực lên ngân sách nhà nước cũng như hệ thống tín dụng ngân hàng.

“Đây sẽ là thời điểm phù hợp để phát triển thị trường trái phiếu hạ tầng, tạo kênh dẫn vốn dài hạn từ khu vực tư nhân và các nhà đầu tư tổ chức, giúp hiện thực hóa những dự án mang tính chiến lược của đất nước”, Chủ tịch FiinRatings gợi mở.

Chia sẻ thêm, ông cho biết, Chính phủ và Bộ Tài chính đang dành sự quan tâm đặc biệt đến việc phát triển thị trường trái phiếu hạ tầng nhằm huy động vốn cho các dự án trọng điểm. Trước đó, trong cuộc gặp với bà Lynn Maxwell, Tổng Giám đốc Thương mại toàn cầu của S&P Global Ratings, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã đề nghị S&P Global hỗ trợ Việt Nam trong việc thu hút nguồn vốn phục vụ phát triển hạ tầng chiến lược, đặc biệt là các dự án giao thông quan trọng.

Đại diện FiinRatings cho biết, Việt Nam hiện chưa có trái phiếu hạ tầng. “Trong quá khứ, Việt Nam đã từng phát hành trái phiếu công trình để phát triển nhiều dự án hạ tầng song đây không phải là trái phiếu hạ tầng. Bởi vốn huy động được từ trái phiếu hạ tầng sẽ chỉ để phục vụ cho một dự án, thay vì “dàn trải” ra nhiều dự án khác như trái phiếu công trình”, ông nói.

Theo tìm hiểu, giai đoạn 2003 – 2010 là cao điểm phát hành trái phiếu công trình với mục đích huy động vốn cho các dự án giao thông, thủy lợi và giáo dục. Ở giai đoạn này, vốn huy động từ trái phiếu công trình đạt hàng chục nghìn tỷ đồng, chủ yếu tập trung vào các dự án như Quốc lộ 1A (đường Bắc – Nam), Quốc lộ 14 (đường Hồ Chí Minh) hay các dự án thủy điện như Sơn La, Lai Châu. Tuy nhiên, từ năm 2010 trở đi, Chính phủ không còn phát hành trái phiếu công trình riêng lẻ mà gộp chung vào trái phiếu Chính phủ.

Trở lại với bài toán phát triển trái phiếu hạ tầng hiện nay, đại diện FiinRatings nhấn mạnh rằng, trước tiên, cần nhìn thẳng vào những thách thức đang cản trở sự phát triển của kênh huy động vốn này.

Trong một chia sẻ với Tạp chí Đầu tư Tài chính – VietnamFinance, Chủ tịch FiinRatings cho biết, Việt Nam hiện chưa có khung pháp lý riêng biệt để quản lý và thúc đẩy phát hành trái phiếu riêng dành cho hạ tầng. Thay vào đó, trái phiếu hạ tầng đang chịu sự quản lý chung của các quy định theo Luật Chứng khoán. Điều này đồng nghĩa với việc những doanh nghiệp muốn phát hành trái phiếu hạ tầng phải đáp ứng được những yêu cầu tài chính nghiêm ngặt, chưa phù hợp với một ngành đặc thù như hạ tầng.

Bên cạnh đó, thị trường hiện đang thiếu sự tham gia của các nhà đầu tư dài hạn. Hiện nay, thị trường trái phiếu doanh nghiệp chủ yếu dựa vào nhà đầu tư cá nhân và ngân hàng thương mại, trong khi quỹ đầu tư, công ty bảo hiểm - những tổ chức có tiềm lực tài chính và khẩu vị rủi ro phù hợp hơn - lại bị hạn chế đầu tư.

Chưa kể, trong khi nhiều nước có bảo lãnh hoặc hỗ trợ chính sách để thu hút đầu tư liên quan đến trái phiếu hạ tầng thì Việt Nam vẫn chưa có cơ chế rõ ràng cho công cụ huy động vốn dài hạn này, ông nói.

Dưới góc nhìn của một đơn vị xếp hạng tín nhiệm, ông Nguyễn Quang Thuân nhấn mạnh rằng, để thị trường trái phiếu doanh nghiệp thực sự trở thành kênh huy động vốn hiệu quả cho các dự án hạ tầng, trước tiên cần có một khung pháp lý riêng, phù hợp với đặc thù của lĩnh vực này.

“Bên cạnh đó, có thể cân nhắc áp dụng cơ chế bảo lãnh từ Chính phủ hoặc các định chế tài chính tư nhân với những điều kiện cụ thể, giúp giảm rủi ro cho nhà đầu tư. Đồng thời, các chính sách ưu đãi thuế hay những quy định linh hoạt hơn về yêu cầu tài chính đối với doanh nghiệp phát hành cũng là những yếu tố quan trọng để khơi thông dòng vốn vào lĩnh vực hạ tầng”, ông gợi mở.

Bên cạnh đó, việc tháo gỡ những rào cản đối với nhà đầu tư tổ chức là điều cần thiết để mở lối cho dòng vốn dài hạn chảy vào thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Các doanh nghiệp phát hành cũng nên cân nhắc xu hướng mới như Trái phiếu Xanh, Xã hội và Bền vững (GSS).

“Sản phẩm trái phiếu GSS tuy là kênh huy động mới nhưng được kỳ vọng sẽ không chỉ mở rộng kênh huy động vốn mà còn thu hút mạnh mẽ sự quan tâm của nhà đầu tư quốc tế. Điều này không chỉ giúp tăng cường nguồn lực tài chính mà còn góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành hạ tầng tại Việt Nam”, ông Thuân nhấn mạnh.