Vận hành chính quyền 2 cấp: 'Tránh để vướng mắc thể chế thành rào cản phát triển'

Phóng viên Tạp chí Đầu tư Tài chính đã có cuộc trao đổi với đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga về những tác động và kỳ vọng của việc sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh:

- Là ĐBQH, đâu là điều bà tâm đắc nhất khi thực hiện chủ trương sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp tỉnh?

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp tỉnh lần này không đơn thuần là tinh gọn bộ máy, mà nhằm mở rộng không gian phát triển, thúc đẩy liên kết vùng và khai thác hiệu quả hơn các nguồn lực. Trước đây, nhiều tỉnh có quy mô nhỏ, dân số ít, điều kiện phát triển tương đồng nhưng vẫn tách biệt, khiến nguồn lực bị phân tán, tiềm năng chưa được khai thác đúng mức.

Đơn cử như khu vực Đồng bằng Sông Hồng, nhiều tỉnh có cảnh quan, văn hóa, lịch sử gần gũi nhưng lại thiếu kết nối. Mỗi nơi phát triển riêng lẻ, mạnh ai nấy làm, dẫn đến không hình thành được chuỗi giá trị liên kết vùng. Đợt sáp nhập này giống như “dồn ô đổi thửa” trong quản trị, tái cơ cấu để tạo ra các đơn vị đủ sức phát triển, đủ khả năng bổ trợ cho nhau.

Dù các địa phương không hoàn toàn tương đồng về địa lý hay lịch sử, nếu biết tận dụng tốt lợi thế đặc thù chẳng hạn kết hợp tỉnh có thế mạnh rừng, nông nghiệp với tỉnh có lợi thế biển sẽ hình thành không gian phát triển chung, bền vững. Việc này giúp tạo động lực phát triển thực chất, tăng cường hiệu quả liên kết vùng trong tương lai.

- Theo bà, đâu là những cơ hội và thách thức lớn nhất khi thực hiện việc sắp xếp đơn vị hành chính?

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Việc sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp tỉnh vừa là cơ hội vừa là thách thức rất lớn trong tiến trình phát triển. Trước hết, đây là cơ hội để các địa phương khai thác tốt hơn tiềm năng vốn có, mở rộng không gian phát triển, tăng cường liên kết vùng và phát huy hiệu quả các nguồn lực. Khi địa giới hành chính được điều chỉnh hợp lý, khả năng phối hợp, bổ trợ giữa các địa phương sẽ thuận lợi hơn, từ đó tránh được tình trạng phát triển cục bộ, manh mún.

Cùng với đó, bộ máy quản lý nhà nước cũng sẽ trở nên tinh gọn hơn. Việc giảm số lượng đơn vị cấp tỉnh từ 63 xuống còn 34 sẽ giúp hệ thống hành chính bớt cồng kềnh, vận hành thông suốt và hiệu quả hơn. Đây chính là điều kiện thuận lợi để thúc đẩy các cải cách về thể chế, đổi mới cơ chế quản lý và tạo thêm động lực mới cho phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, cơ hội nào cũng đi kèm với thách thức. Trước tiên là những khó khăn trong việc tổ chức bộ máy và sắp xếp lại nhân sự sau khi sáp nhập. Việc phân định lại chức năng, nhiệm vụ, kiện toàn đội ngũ cán bộ chắc chắn sẽ không tránh khỏi những lúng túng, đặc biệt là khi không còn cấp huyện, cấp xã sẽ mở rộng quy mô và gánh thêm nhiều nhiệm vụ. Thực tế đó đòi hỏi đội ngũ cán bộ, nhất là ở cấp cơ sở, phải thích ứng nhanh và chủ động nâng cao năng lực để đáp ứng yêu cầu mới.

Thách thức tiếp theo là bối cảnh kinh tế toàn cầu đang nhiều biến động. Việt Nam, với nền kinh tế có độ mở lớn, vừa phải thực hiện kiện toàn bộ máy, vừa phải ứng phó với những áp lực kinh tế từ bên ngoài, trong khi vẫn phải đảm bảo thực hiện các mục tiêu tăng trưởng đã đề ra.

Trong bối cảnh đó, việc vận hành hiệu quả bộ máy và duy trì đà tăng trưởng kinh tế đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt của cả hệ thống chính trị. Và điều quan trọng nhất vẫn là tinh thần trách nhiệm, sự đồng lòng và nỗ lực bền bỉ của toàn thể đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức trên toàn quốc.

- Để chủ trương này thực sự tạo động lực phát triển vùng, đặc biệt trong công tác quy hoạch, các địa phương cần làm gì thưa bà?

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Để việc sắp xếp đơn vị hành chính thực sự trở thành động lực phát triển vùng, chứ không chỉ dừng lại ở việc tinh gọn bộ máy, cần tập trung thực hiện đồng bộ ba nhóm nhiệm vụ chính.

Trước hết là kiện toàn bộ máy lãnh đạo các cấp. Đến nay, về cơ bản, bộ máy chính quyền đã được sắp xếp ổn định, nhưng điều quan trọng là phải tiếp tục chuẩn bị cho giai đoạn tiếp theo đặc biệt là nhiệm kỳ mới bắt đầu từ quý IV/2025, với Đại hội Đảng bộ cấp tỉnh, sau đó là Đại hội Đảng toàn quốc và các cuộc bầu cử Quốc hội, Hội đồng nhân dân vào đầu năm 2026. Đây là thời điểm rất quan trọng để lựa chọn đội ngũ cán bộ thực sự đủ năng lực, phẩm chất và uy tín, phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ mới. Bác Hồ từng nói: “Cán bộ là cái gốc của mọi công việc”. Kiện toàn bộ máy chính là việc chăm lo cho cái gốc đó.

Thứ hai là rà soát và điều chỉnh lại toàn bộ quy hoạch phát triển. Hầu hết các bản quy hoạch hiện nay được xây dựng dựa trên hệ thống hành chính cũ với 63 tỉnh, thành, nên sau khi sáp nhập, chắc chắn sẽ có nhiều điểm cần được điều chỉnh.

Đặc biệt là các quy hoạch vùng cần xác định lại vùng kinh tế trọng điểm, điều chỉnh định hướng phát triển để phù hợp với thực tế mới, khắc phục tình trạng quy hoạch manh mún, thiếu liên kết. Ví dụ, vùng Tây Nguyên sau khi sáp nhập với một số tỉnh Nam Trung Bộ sẽ có những thay đổi nhất định về đặc điểm phát triển. Hay như những địa phương trước đây không có biển, như Hải Dương, Gia Lai, Đắk Lắk, nay trở thành tỉnh ven biển điều này đòi hỏi quy hoạch phải được rà soát và cập nhật đồng bộ.

Thứ ba là chú trọng công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ. Sau khi sáp nhập, quy mô quản lý của các đơn vị hành chính đặc biệt là cấp cơ sở sẽ được mở rộng, khối lượng công việc tăng lên. Đội ngũ cán bộ cần được bồi dưỡng để đáp ứng yêu cầu mới, đặc biệt là trong bối cảnh phân cấp, phân quyền ngày càng sâu rộng. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo kiến thức về khoa học, công nghệ, nhất là công nghệ số, để cán bộ có đủ khả năng quản lý và phục vụ nhân dân một cách hiệu quả.

- Theo bà, chính quyền cấp tỉnh cần thay đổi thế nào để điều phối vùng hiệu quả, tránh khoảng trống quản lý?

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Để tránh những khoảng trống quản lý hoặc sự chồng chéo trong chỉ đạo sau khi sáp nhập, cấp tỉnh cần thực hiện tốt hai vai trò: một là điều phối chung các vấn đề liên xã, liên vùng, bảo đảm vận hành thông suốt các hoạt động quản lý trên toàn địa bàn; hai là bảo đảm quyền lợi của người dân, đặc biệt là trong việc tiếp cận dịch vụ công và các chính sách an sinh xã hội.

Điều cần làm rõ là khái niệm “vùng” ở đây khác với vùng kinh tế quốc gia. Đó là phạm vi quản lý hành chính mới trong mỗi tỉnh, phát sinh từ việc thay đổi cơ cấu tổ chức sau khi sáp nhập.

Trước kia, chính quyền địa phương được tổ chức theo ba cấp: tỉnh, huyện, xã. Cấp huyện vừa là cầu nối, vừa trực tiếp đảm nhận quản lý trên địa bàn trung gian thường quản lý khoảng 10 -15 xã. Khi cấp huyện được sắp xếp lại, nhiều nhiệm vụ sẽ được chuyển xuống xã (khoảng 90%) hoặc đẩy lên tỉnh (khoảng 10%).

Tuy nhiên, không phải việc nào cấp xã cũng đủ khả năng đảm đương. Có những vấn đề vượt khỏi phạm vi một xã như hệ thống giao thông liên xã, bảo vệ cảnh quan, môi trường, quản lý các công trình công cộng… Những nhiệm vụ này vốn trước đây thuộc cấp huyện, nay cần xác định rõ lại chủ thể chịu trách nhiệm.

Trong mô hình mới, một phần sẽ do cấp xã đảm nhận, một phần sẽ chuyển lên cấp tỉnh. Điều đó đòi hỏi cấp tỉnh phải chủ động đóng vai trò điều phối, tránh để xảy ra tình trạng “khoảng trống quản lý” hoặc công việc không rõ ai chịu trách nhiệm. Đồng thời, cần đảm bảo để cấp tỉnh không bị quá tải, ảnh hưởng đến chất lượng quản lý và phục vụ nhân dân.

- Với cương vị đại biểu Quốc hội, bà mong muốn gì ở các địa phương khi triển khai sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh?

Bà Nguyễn Thị Việt Nga: Với vai trò là đại biểu Quốc hội, tôi mong muốn các địa phương khi triển khai việc sắp xếp lại bộ máy tổ chức nhà nước và các đơn vị hành chính cấp tỉnh một cuộc cải tổ sâu rộng, có tác động lớn đến bộ máy và đời sống quản trị địa phương cần chủ động nhận diện và kịp thời tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc, nhất là những “điểm nghẽn” về thể chế.

Trước đây, việc phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước được thiết kế dựa trên mô hình ba cấp: tỉnh, huyện, xã. Nay, khi cấp huyện đã được sắp xếp lại, nhiều quy định pháp luật cũ sẽ không còn phù hợp với thực tế mới. Dù đã có những bộ luật, nghị định, thông tư được điều chỉnh, chắc chắn vẫn còn những bất cập chưa được kịp thời sửa đổi.

Mong các địa phương tích cực phản ánh, kiến nghị với Chính phủ để kịp thời đề xuất Quốc hội hoàn thiện hệ thống pháp luật, bảo đảm sự đồng bộ với mô hình tổ chức mới, tránh để các vướng mắc thể chế trở thành rào cản đối với tiến trình phát triển.

Bên cạnh đó, trong quá trình vận hành thực tế, chắc chắn sẽ xuất hiện những khó khăn mà chúng ta chưa thể lường trước. Những bất cập nảy sinh ở cấp cơ sở cần được ghi nhận, tổng hợp và phản hồi kịp thời để sớm có giải pháp điều chỉnh, không để tồn tại kéo dài gây khó khăn cho công tác quản lý và phục vụ nhân dân.

Và điều đặc biệt tôi muốn nhắn nhủ là đến với đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức đặc biệt là các đảng viên đang công tác trong bộ máy nhà nước. Tôi hiểu giai đoạn hiện nay là lúc họ phải đối mặt với nhiều áp lực và thách thức. Vì vậy, tôi mong mỗi người hãy giữ vững tinh thần trách nhiệm, nhìn về mục tiêu chung, thậm chí sẵn sàng vượt qua những khó khăn cá nhân để đặt lợi ích chung lên trên hết. Nếu việc sắp xếp thành công, nếu kinh tế - xã hội phát triển ổn định, thì chính đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức cũng sẽ là những người được hưởng lợi trực tiếp.

Không có thành công nào đến dễ dàng. Đây là lúc toàn hệ thống chính trị, từng địa phương, từng cơ quan cần phát huy tinh thần đoàn kết, đồng lòng vượt qua khó khăn, cùng nhau hiện thực hóa những mục tiêu mà Đảng, Nhà nước và nhân dân kỳ vọng.

Trân trọng cảm ơn bà!