Mô hình chính quyền 2 cấp: 'Chuyển đổi số là cầu nối sống còn'

Phát biểu tại Hội nghị sơ kết 6 tháng đầu năm và triển khai nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2025 của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới, sáng tạo và chuyển đổi số ngày 2/7, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: "Chuyển đổi số chính là hệ thần kinh Trung ương, là cầu nối "sống còn" giữa tỉnh và xã; là bộ não dữ liệu để tổng hợp, phân tích, cảnh báo sớm tình hình, không để xảy ra vùng trũng thông tin".

Dữ liệu là hạt nhân trung tâm

Hiện nay dữ liệu hành chính đã hoàn toàn có thể giúp giải quyết bài toán cung cấp thủ tục hành chính tiện lợi cho người dân, đặc biệt là trong tương lai, chúng ta hướng tới cung cấp thủ tục hành chính phi địa giới. Ví dụ tôi có thể ngồi ở đây nhưng làm thủ tục hành chính ở bất kỳ điểm nào, không phụ thuộc vào nơi đăng ký hộ khẩu, thường trú hay tạm trú.

Ví dụ như thủ tục cung cấp Lý lịch tư pháp là một dạng phi địa giới. Quê tôi ở Nghệ An nhưng tôi không cần phải về Nghệ An làm Lý lịch tư pháp nữa mà có thể vào trực tiếp VNeID để làm thủ tục. Nguyên tắc để có được dịch vụ phi địa giới như vậy thì dữ liệu là yếu tố tiên quyết.

Trong khoảng hơn 5 năm vừa rồi, các chỉ đạo của Chính phủ cũng như ưu tiên của Bộ Khoa học và Công nghệ tập trung rất lớn vào dữ liệu. Bài học mà tôi rút ra trong giai đoạn 5 năm vừa rồi để có hệ thống dữ liệu phục vụ cho giao dịch hành chính, ngoài yếu tố đầu tiên là chất lượng dữ liệu theo phương châm "đúng, đủ, sạch, sống và kết nối được" thì yếu tố thứ hai cần phải quan tâm nhiều hơn là tính toàn diện của hệ thống dữ liệu.

Một trong những lý do khiến thủ tục hành chính thực hiện trực tuyến vẫn chưa được suôn sẻ là do hệ thống chưa đảm bảo được toàn diện. Chúng tôi nhấn mạnh đến cả 4 yếu tố: Dữ liệu chuyên môn, chuyên ngành thực hiện giao dịch (ví dụ dữ liệu về đất đai hay dữ liệu về dân cư); dữ liệu xác thực người dùng tham gia vào giao dịch; dữ liệu liên quan đến quy trình thủ tục; và cuối cùng là môi trường giao dịch. Hệ thống dữ liệu như vậy chưa được xây dựng đồng bộ và toàn diện dẫn đến còn trục trặc, khiến người dân chưa thể làm thủ tục hành chính một cách mượt mà.

Yếu tố thứ ba chúng tôi cũng muốn khuyến nghị là muốn triển khai được như vậy phải tính đến thứ tự ưu tiên khi triển khai. Áp lực triển khai của chúng ta trong những năm vừa rồi rất lớn. Chúng ta làm đồng bộ hơn 2.000 thủ tục hành chính, trong khi thực chất thủ tục hành chính phát sinh giao dịch trực tuyến khoảng dưới 100 thủ tục thôi và khoảng 20 thủ tục phát sinh có số lượng hồ sơ lớn nhất. Chúng tôi khuyến nghị nên ưu tiên cho công tác xây dựng dữ liệu để phục vụ cho khoảng 20 thủ tục hành chính như vậy và chúng ta nên đi theo lộ trình chứ không nên dàn trải, vừa gây áp lực, vừa chưa hiệu quả.

Dữ liệu là mạch máu nuôi sống hệ thống

Khi nhấn mạnh đến vai trò của dữ liệu lớn vừa như mạch máu nuôi sống toàn bộ hệ thống vận hành của các cơ quan, tổ chức, đồng thời cũng là nguồn tài sản, các vấn đề liên quan đến an toàn dữ liệu trong bối cảnh hiện nay càng phải đặc biệt được chú trọng nhiều hơn.

Trong giai đoạn gần đây, các vụ tấn công đánh cắp dữ liệu đã diễn ra thường xuyên hơn, đặc biệt trong các lĩnh vực có giá trị kinh tế như ngân hàng, tài chính… có nhiều vụ việc đánh cắp dữ liệu và yêu cầu tiền chuộc. Điều đó đặt ra yêu cầu an toàn về mặt dữ liệu phải được đưa vào như là cấu phần bắt buộc trong mọi chính sách xây dựng dữ liệu.

Ngoài những vấn đề về kỹ thuật, bảo vệ dữ liệu truyền thống, tức là để tránh những cuộc tấn công mạng và những tiêu chuẩn về mặt kỹ thuật, chúng tôi khuyến nghị việc tiếp cận chính sách mang tính rộng và toàn diện hơn cho vấn đề dữ liệu.

Đầu tiên chúng ta phải có những chính sách, đặc biệt đối với khối Nhà nước, liên quan đến phân loại dữ liệu. Đây là một khái niệm còn khá mới trong khu vực công nhưng cần phải có sự phân loại, phân tầng xem mức độ bảo mật, mức độ nhạy cảm về mặt dữ liệu để có các giải pháp bảo vệ tương ứng.

Ví dụ như bây giờ trên hệ thống iHanoi chẳng hạn, tôi đưa một khuyến nghị về nhà bên cạnh đang mở karaoke và ảnh hưởng đến tôi, nếu dữ liệu của tôi bị công khai lên thì tôi có bị tấn công hay trả đũa không? Điều ấy để nói bên cạnh chuyện cho phép ẩn danh những dữ liệu như vậy thì phân loại được luồng xử lý dữ liệu để bảo vệ danh tính, rộng hơn là quyền riêng tư của các chủ thể dữ liệu ở trên hệ thống nhà nước.

Nhìn vào khu vực công, khối lượng dữ liệu công dân rất khổng lồ, với 11 trường thông tin cơ bản của người dân đến tất cả dữ liệu về vận hành, giao dịch của người dân. Chúng ta cần có chính sách phân loại dữ liệu để bảo vệ quyền riêng tư. Khi phân loại được dữ liệu cũng sẽ thuận lợi để đưa một dữ liệu ra giao dịch để trở thành tài sản phát huy giá trị. Ví dụ như các dữ liệu về vị trí, có thể đưa ra dịch vụ bản đồ để đảm bảo tôi muốn dùng dịch vụ cảnh báo tắc đường, kẹt xe thì dữ liệu vị trí xe của tôi có thể đưa vào hệ thống.

Tuy nhiên, tôi không muốn bị lộ biển số xe của tôi đang ở chỗ nào bởi vì đó là dữ liệu mang tính nhạy cảm. Việc phân loại như vậy sẽ góp phần bảo đảm khi chúng ta thương mại hóa, đưa các dữ liệu vào khai thác, đặc biệt là dữ liệu của khu vực công, thì có thể cho khu vực tư nhân khai thác và biến nó thành tài sản. Ở Hà Nội có ứng dụng iHanoi hơn 5 triệu người dùng. Đấy là khối lượng tài sản dữ liệu cực kỳ lớn và chúng ta hoàn toàn có thể biến nó thành thị trường, giúp các doanh nghiệp khởi nghiệp tiếp cận để khai thác tiềm năng của kho dữ liệu Hà Nội.

Nhưng nếu làm việc đó, phải đảm bảo được quyền riêng tư, bảo đảm an toàn cho người dùng sẵn sàng chia sẻ thông tin, dữ liệu. Điều đó cần chính sách phân loại dữ liệu, chính sách đảm bảo quyền riêng tư. Bên cạnh vấn đề về an ninh, bảo mật truyền thống thì đây là những khía cạnh chúng ta cần có tầm nhìn và giải quyết được.

Bây giờ chúng ta đã có Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân là nền tảng về mặt pháp lý để đảm bảo an toàn dữ liệu cho cá nhân. Khi có nhận thức thống nhất đi đến chính sách cụ thể cho từng đơn vị, cơ quan cụ thể cũng như người dân nhận thức được như vậy, chúng ta hoàn toàn có thể tự tin rằng dữ liệu sẽ trở thành mạch máu nuôi sống hệ thống chính quyền, nuôi sống tổ chức. Dữ liệu là tài sản có giá trị khổng lồ cho giai đoạn phát triển kinh tế số tiếp theo của Việt Nam.