'Báo chí cách mạng Việt Nam khẳng định vai trò tiên phong'

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, TS Lê Doãn Hợp, nguyên Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) cho rằng báo chí không chỉ là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân mà còn là lực lượng đi trước mở đường cho hội nhập quốc tế, lan tỏa các giá trị tích cực, góp phần phòng chống tham nhũng và củng cố niềm tin xã hội trong suốt hơn một thế kỷ qua.

Nhiều thành tựu đáng ghi nhận

- Nhìn lại chặng đường hơn 100 năm của báo chí cách mạng Việt Nam, ông cho rằng đâu là những thành tựu nổi bật nhất?

TS Lê Doãn Hợp: Tôi cho rằng báo chí cách mạng Việt Nam sau 101 năm phát triển đã đạt được 5 thành tựu rất đáng ghi nhận.

Trước hết là sự phát triển nhanh chóng cả về số lượng lẫn chất lượng. Hệ thống báo chí ngày càng mở rộng, đa dạng về loại hình, phong phú về nội dung và sinh động về cách thể hiện. Công nghệ làm báo hiện đại được ứng dụng nhanh chóng, đội ngũ người làm báo ngày càng đông đảo, được tri thức hóa và chuyên nghiệp hóa, đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thời kỳ mới.

Thành tựu thứ hai là vai trò tiên phong trong hội nhập quốc tế. Báo chí đã trở thành cầu nối giúp thế giới hiểu hơn về đất nước, con người và văn hóa Việt Nam, đồng thời giúp Việt Nam tiếp cận nhanh với tri thức và thành tựu văn minh nhân loại. Trên nhiều lĩnh vực, từ kinh tế, chính trị đến văn hóa, quốc phòng, báo chí luôn là lực lượng đi trước, mở đường cho quá trình hội nhập.

Thành tựu thứ ba là vai trò định hướng và lan tỏa các giá trị tích cực trong xã hội. Báo chí đã góp phần xây dựng nền tảng đạo đức xã hội, củng cố niềm tin của người dân bằng việc tuyên truyền những tấm gương người tốt, việc tốt, khơi dậy tinh thần yêu nước, trách nhiệm cộng đồng và khát vọng cống hiến. Thành tựu thứ tư là đóng góp quan trọng trong công cuộc phòng, chống tham nhũng, tiêu cực. Nhiều vụ việc sai phạm lớn đã được báo chí phát hiện, phản ánh kịp thời, tạo áp lực dư luận để các cơ quan chức năng xử lý nghiêm minh.

tựu thứ năm là sự trưởng thành vượt bậc của đội ngũ nhà báo. Thế hệ người làm báo hôm nay có bản lĩnh nghề nghiệp tốt hơn, giàu tri thức hơn, tự tin làm chủ các công nghệ và kỹ năng báo chí hiện đại trong môi trường số.

- Bên cạnh những thành tựu đó, theo ông, báo chí Việt Nam hiện nay còn những hạn chế nào cần sớm khắc phục?

TS Lê Doãn Hợp: Tôi cho rằng vẫn còn một số tồn tại đáng lưu ý. Trước hết là tính chuyên nghiệp của báo chí vẫn còn khoảng cách so với nhiều nền báo chí tiên tiến trên thế giới. Tôi thường gọi đó là tình trạng "báo hội nghị, báo ban ngày và báo đô thị". "Báo hội nghị" là kiểu báo chí chủ yếu đưa tin hội họp, sự kiện hành chính mà chưa chú trọng điều tra, phát hiện độc lập.

"Báo ban ngày" là tình trạng báo chí vẫn tập trung quá nhiều vào khung giờ hành chính, trong khi đời sống ban đêm với rất nhiều câu chuyện của người lao động, của đô thị lại chưa được phản ánh tương xứng. Còn "báo đô thị" là khi nội dung tập trung chủ yếu ở thành phố lớn, trong khi nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa lại ít được quan tâm. Muốn thực sự đi vào đời sống, báo chí phải hiện diện ở mọi nơi, mọi lúc, cả ở những vùng biên giới xa xôi và cả trong những khoảng thời gian ít được chú ý nhất của xã hội.

Thứ hai, báo chí chưa thực sự trở thành diễn đàn rộng mở của người dân. Báo chí là kênh tuyên truyền đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, điều đó hoàn toàn đúng. Nhưng đồng thời, báo chí cũng phải là nơi phản ánh tâm tư, nguyện vọng, tiếng nói phản biện và những đề xuất từ xã hội. Một nền báo chí hiện đại không chỉ nói tiếng nói của cơ quan quản lý mà còn phải truyền tải được tiếng nói của người dân, đặc biệt là những nhóm yếu thế. Khi người dân cảm thấy mình được lắng nghe thông qua báo chí thì niềm tin đối với truyền thông cũng sẽ được củng cố.

Thứ ba là sự chênh lệch về sức hút giữa các cơ quan báo chí được bao cấp và các cơ quan báo chí tự chủ. Thực tế cho thấy nhiều tờ báo tự chủ tài chính lại có sức hút mạnh hơn vì họ phải sống bằng độc giả. Họ buộc phải bám sát đời sống, phản ánh những vấn đề người dân thực sự quan tâm như việc làm, thu nhập, chi phí sinh hoạt hay những bức xúc trong cuộc sống hằng ngày. Trong khi đó, một số cơ quan báo chí được đầu tư ngân sách đôi khi vẫn nặng về nhiệm vụ hành chính, thiếu hơi thở thực tiễn nên chưa tạo được sức hấp dẫn tương xứng.

AI là công cụ hữu ích cho báo chí

- AI đang được ứng dụng ngày càng nhiều trong hoạt động báo chí. Ông nhìn nhận xu hướng này như thế nào?

TS Lê Doãn Hợp: Tôi không bi quan nhưng luôn cảnh giác cao độ. AI đang và sẽ tiếp tục là công cụ hỗ trợ rất hữu ích cho báo chí. Nó có thể giúp viết lại bản tin, dịch đa ngôn ngữ, dựng video, phân tích dữ liệu hay nhận diện xu hướng độc giả với tốc độ rất nhanh. Điều đó giúp tăng năng suất và mở rộng khả năng tiếp cận thông tin. Nhưng AI chỉ là công cụ, không phải linh hồn của báo chí. Vấn đề sẽ xuất hiện khi con người trao quyền quyết định cho AI, để nó thay thế tư duy, cảm xúc, sự phán đoán và đạo đức nghề nghiệp của nhà báo. Một bản tin có thể hoàn toàn đúng về mặt dữ liệu nhưng vẫn thiếu tính nhân văn, thiếu sự đồng cảm với con người. AI không có lương tâm và cũng không có trách nhiệm xã hội. Nó không biết đau trước một bi kịch, không thể cảm nhận được những sắc thái tinh tế của cuộc sống hay những hệ lụy xã hội phía sau một sự kiện. Chính vì vậy, nếu để AI tự động biên tập và xuất bản nội dung thì rủi ro đạo đức, pháp lý và xã hội là rất lớn.

-Theo ông, đâu là giới hạn cần đặt ra đối với AI trong hoạt động báo chí?

TS Lê Doãn Hợp: Giới hạn quan trọng nhất là AI không được quyền quyết định nội dung cuối cùng được xuất bản. AI có thể hỗ trợ, đề xuất, thậm chí tham gia vào quá trình sáng tạo nội dung, nhưng quyền kiểm duyệt cuối cùng phải thuộc về con người, đặc biệt là những nhà báo có trình độ chuyên môn, bản lĩnh nghề nghiệp và ý thức trách nhiệm xã hội. Trong kỷ nguyên AI, trách nhiệm của nhà báo không hề giảm đi mà còn tăng lên. Bởi ngoài nhiệm vụ làm báo, chúng ta còn phải bảo vệ những giá trị nhân văn trong từng dòng chữ, từng hình ảnh và từng quyết định xuất bản.

- Ông hình dung như thế nào về tương lai của báo chí trong thời đại số?

TS Lê Doãn Hợp: Tôi tin rằng dù công nghệ phát triển đến đâu thì báo chí chân chính vẫn luôn cần thiết. Một xã hội dân chủ thực sự luôn cần báo chí làm nền tảng. Báo chí không chỉ phản ánh hiện thực mà còn phải phân tích, lý giải và dẫn dắt dư luận bằng tri thức và trách nhiệm công dân.

Trong bối cảnh bùng nổ thông tin hiện nay, vai trò của báo chí càng trở nên quan trọng hơn. Báo chí phải biết chọn lọc, tổng hợp và chưng cất thông tin để giúp xã hội nhận diện đâu là giá trị thật, đâu là thông tin đáng tin cậy.

Bước vào kỷ nguyên số, báo chí Việt Nam có cơ hội rất lớn khi việc tiếp cận kho tri thức toàn cầu trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Tuy nhiên, đi cùng với đó là áp lực về tính chính xác, tính minh bạch và đạo đức nghề nghiệp. Mạng xã hội ngày nay không phải là thế giới ảo mà là đời sống thực được số hóa.

Ở đó có cả thông tin tích cực lẫn tiêu cực, có cả tiếng nói xây dựng và những luồng thông tin phá hoại. Báo chí không nên hoảng loạn trước mạng xã hội mà phải biết khai thác nó như một nguồn lực hỗ trợ, với điều kiện phải có khả năng phân tích, kiểm chứng và xử lý thông tin một cách chuyên nghiệp.

Tôi cho rằng báo chí cần chủ động hội nhập và đồng hành với xã hội mạng. Đó là con đường để tiếp tục giữ vững vai trò dẫn dắt, định hướng dư luận trong một thế giới ngày càng phức tạp và biến động.

- Xin cảm ơn ông về cuộc trao đổi này!