‘Tính cách mạng’ của báo chí cách mạng trong thời đại số

Về “tính cách mạng” của báo chí cách mạng

Thuật ngữ “cách mạng” xuất hiện từ hơn 2.500 năm trước, nhưng chỉ được nhận thức rõ ràng hơn từ các cuộc cách mạng ở Anh quốc cuối thế kỷ XVII (Glorious), cách mạng Mỹ (1776), cách mạng Pháp (1789), Cách mạng Tháng Mười Nga (1917), Cách mạng Tháng Tám ở Việt Nam (8/1945).

Nhìn chung, “cách mạng” được hiểu là sự thay đổi tận gốc, trước hết là lật đổ chế độ (thể chế) đương tồn tại để xây dựng chế độ mới. Thông thường, cách mạng diễn ra bằng hai cách. Một là (và chủ yếu là) thay đổi từ bên dưới, từ tầng lớp bị trị. Cách thức thứ hai là thay đổi do nhu cầu từ bên trên. Như V.I.Lê-nin chỉ ra, đại ý rằng, cách mạng nổ ra là khi những người bên dưới không thể tiếp tục sống như thế được nữa, và những kẻ bên trên cũng không thể tiếp tục như thế được nữa.

Trên thế giới, hầu như chỉ có Cách mạng Tháng Tám (năm 1945) diễn ra với sự kết hợp hài hòa giữa sự chuẩn bị từ bên trên và sự sẵn sàng từ bên dưới. Đảng Cộng sản Việt Nam, đứng đầu là lãnh tụ Hồ Chí Minh, đã tận dụng thời cơ, khéo léo và sáng tạo… cho nên lật đổ chế độ bấy giờ, thành lập chính quyền cách mạng mà không đổ máu.

Từ năm 1945, báo chí Việt Nam chuyền từ dòng báo chí cách mạng thành nền báo chí cách mạng. Và “cách mạng” từ đây có thể được hiểu là dần thay đổi, từng bước và diễn ra từ từ, khớp nối đồng bộ từ nhận thức, chính trị - tư tưởng, kinh tế, văn hóa – xã hội… theo cương lĩnh và các chương trình mục tiêu do Đảng và Nhà nước hoạch định.

Nhìn lại lịch sử, từ tháng 6 năm 1925, có thể thấy tính cách mạng của báo chí cách mạng đã trải qua các giai đoạn chính.

Trước năm 1945 là giai đoạn tập trung thống nhất nỗ lực tuyên truyền, giáo dục tinh thần yêu nước cho đồng bào và trang lý luận cách mạng cho đội ngũ cán bộ nòng cốt, chuẩn bị về tổ chức… với mục đích thực hiện cuộc cách mạng lật đổ chế độ thời bấy giờ, giành chính quyền về tay nhân dân.

Từ năm 1945 đến 1975, báo chí cách mạng tập trung cho hai cuộc kháng chiến; tuyên truyền, giáo dục tnh thần yêu nước, huy động nguồn lực cho “kháng chiến kiến quốc” và đấu tranh thống nhất đất nước…

Từ năm 1975 đến nay, báo chí cách mạng Việt Nam thống nhất trong cả nước, dưới sự lãnh đạo toàn diện, trực tiếp và tuyệt đối của Đảng Cộng sản Việt Nam. Thời kỳ này, có thể chia ra 3 giai đoạn. Giai đoạn một, tiếp tục tuyên truyền phục vụ nền kinh tế tập trung, hành chính và quan liêu... đến trước năm 1981.

Giai đoạn 2, từ khoảng cận kề năm 1981 đến đầu những năm 2000, báo chí bắt đầu tìm kiếm mô hình kinh tế mới và dứt khoát bước vào giai đoạn kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mở rộng quan hệ quốc tế, hợp tác đa phương...

Ở giai đoạn này, dù công nghệ làm báo còn lạc hậu, nhưng báo chí cách mạng thể hiện rõ tính cách mạng thông qua khả năng kết nối cộng đồng, huy động trí tuệ và cảm xúc của công chúng và toàn dân; tổ chức nhiều cuộc thảo luận xã hội, tìm kiếm những cơ sở thực tiễn, đề xuất nhiều giải pháp thực tiễn cho việc hoạch định chính sách của Đảng và Nhà nước… Báo chí cách mạng thể hiện rõ là cầu nối giữa Đảng với dân, kết nối chặt chẽ dân với Đảng. Tính cách mạng của báo chí lúc nay đã thổi bùng lên ngọn lửa đam mê làm nghề, đam mê cống hiến, đam mê vì sự nghiệp của đội ngũ nhà báo Việt Nam.

Giai đoạn ba là từ cận thập niên thứ hai của thế kỷ XXI, nhất là sau vụ PMU18 đến nay. Khi công nghệ số 4.0 và thông tin trên mạng xã hội bùng nổ, tính cách mạng của báo chí ngày càng thể hiện rõ hơn là công cụ mạnh của quyền lực chính trị; tuy vẫn còn đâu đó thể hiện thông qua việc giám sát và phản biện xã hội như qua một số tuyến bài điều tra chống tiêu cực và phản biện xã hội một số chính sách công.

Giai đoạn này cũng đánh dấu việc công chúng xã hội dần chuyển sang “cư ngụ” trên mạng xã hội và sự giãn cách giữa báo chí cách mạng và công chúng xã hội ngày càng rộng ra …

Điểm đáng chú ý là nhận thức và thực hành, thể hiện tính chất bản chất của báo chí cách mạng như thế nào cho hiệu quả. Ở đây chỉ xin nhấn mạnh lại một số điểm.

Thứ nhất, báo chí cách mạng, từ bản chất của nó, là phục vụ đông đảo nhân dân lao động, bởi “Dân là gốc”; cây phát triển tốt nhờ sâu rễ bền gốc. Báo chí cách mạng vừa phải cắm sâu bộ rể của mình vào đời sống nhân dân, vừa phụng sự nhân dân, và như vậy là phục vụ sự nghiệp cách mạng của Đảng cầm quyền. Bởi “mọi sức mạnh và uy tín của Đảng, mọi quyền lực Nhà nước đều ở nơi dân”.

Thứ hai, tính cách mạng của báo chí phải phản ánh sâu rộng tâm tư, nguyện vọng, nhu cầu và lợi ích của nhân dân; như vậy, báo chí mới có khả năng kết nối nguồn lực trí tuệ và cảm xúc của nhân dân, trước hết là để “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra và dân hưởng thụ”.

Tính cách mạng của báo chí luôn thể hiện vai trò khơi nguồn, kết nối và truyền dẫn các luồng ý kiến của nhân dân trong dư luận xã hội. Bởi dư luận xã hội, về bản chất là phản ánh lợi ích cơ bản, cấp thiết của đông đảo nhân dân, của các nhóm lớn xã hội. Nguồn lực trí tuệ và cảm xúc của đông đảo nhân dân là nguồn sức mạnh mềm vô tận, mà nếu biết khơi thức, kết nối và khai thác đúng cách thì sẽ trở thành nguồn sức mạnh vô song; càng khai thác thì càng sinh sôi nảy nở, như “mạch ngầm trong đất chảy khắp nơi”.

Thứ ba, tính cách mạng của báo chí luôn đề cao tính tư tưởng. Báo chí nào thì trực tiếp hay gián tiếp, cũng hàm chưa bên trong và luôn thể hiện tính tư tưởng. Từ thực tế báo chí tư sản, ngay từ giữa thế kỷ XIX, nhà triết học duy vật nhân văn L. Phoi-ơ-bắc cho rằng “bản thân báo chí cần thể hiện rõ tính tư tưởng, tức là tính cách mạng; và như vậy đòi hỏi nó luôn đứng về phía nhân dân, phía tiến bộ xã hội để đấu tranh cho chiều hướng phát triển”.

Các Mác cũng cho rằng “Tự do báo chí là con mắt sáng suốt của nhân dân”; rằng “sản phẩm của truyền thông là dư luận xã hội”; mà dư luận xã hội như trên đã nói, là phản ánh lợi ích cơ bản và cấp thiết của nhóm lớn xã hội, hay của nhân dân nói chung.

Ngạn ngữ Việt cũng có câu “Quan nhất thời, dân vạn đại” là vì thế. Không phải ngẫu nhiên mà các nhà tư tưởng luôn gắn tính tư tưởng với nhân dân, với “phía” tiến bộ xã hội. Nếu báo chí cách mạng chưa thể hiện rõ “tính” này, thì nó dần xa rời bản chất vốn có.

Thứ tư, là câu chuyện lợi ích. Bản chất nghề báo là vì sự phát triển bền vững của cộng đồng; luôn khơi thức các vấn đề xã hội từ sự kiện và vấn đề thời sự, đồng thời kết nối và tổ chức nguồn lực xã hội để tham gia giải quyết các vấn đề đặt ra; và đó là cái gốc để “nghề báo, xét cho cùng là nghệ thuật thuyết phục”.

Thứ năm, chúng ta đã từng quan tâm “Xây dựng nền báo chí Việt Nam cách mạng và chuyên nghiệp”. Báo chí chuyên nghiệp lần đầu xuất hiện ở Hoa Kỳ, vào đầu thế kỷ XX khi họ cho rằng, nền báo chí càn đội ngũ nhà báo được đào tạo, để họ ý thức được lợi ích chính trị và lợi ích kinh tế, để tránh sự chi phối quá đáng từ một trong hai, hoặc cả hai gọng kìm này. Nếu thiếu tính chuyên nghiệp và cách mạng, báo chí sẽ dần trở thành món đồ trang sức đắt tiền.

Tính cách mạng của báo chí trong môi trường truyền thông số

Môi trường truyền thông số có thể được hiểu là môi trường truyền thông do công nghệ số làm nền tảng; ở đó, báo chí, truyền thông là phương tiện và phương thức thông tin giao tiếp xã hội, có khả năng tạo ra siêu kết nối xã hội; là phương tiện và phương thức can thiệp xã hội…

Tính cách mạng của báo chí, theo cách hiểu trên đây, rất dễ được khuếch đại hàng trăm lần về cả hai phía, theo hướng tích cực hay hạn chế của nó. Công nghệ số, nhất là AI, có thể trợ giúp, làm thay đổi cách thức tư duy và phong cách tác nghiệp, nhưng không thể thay thế “hồn vía”, tính sáng tạo, cảm xúc làm nghề của nhà báo, mà nhờ thế thuyết phục được công chúng xã hội; nó đứng về phía khác của sự lười biếng tư duy và phong cách làm nghề dễ dãi. Sản phẩm báo chí, thông điệp truyền thông phải tạo sự khác biệt; chính sự khác biệt này tạo nên sự hấp dẫn, thu hút công chúng xã hội.

Tính cách mạng của báo chí không đối lập với mạng xã hội, mà nó hòa quyện vào, hấp thụ; để chắt lọc và dẫn dắt thông tin bùng nổ trên mạng xã hội. Bởi vì mạng xã hội là diễn đàn siêu kết nối thông tin, ý tưởng và khát vọng của cộng đồng; là một trong những nguồn sống vô tận của của báo chí.

Và thực tế ở Việt Nam, các cơ quan chức năng đã xử lý không ít vụ việc do nắm bắt từ nguồn tin trên mạng xã hội… Vậy nên, dù công nghệ số phát triển đến đâu, AI có thông minh đến cấp độ nào, thì tính cách mạng của báo chí vẫn cơ bản giữ nguyên tính chất của nó, là lấy lợi ích công, lấy khát vọng của nhân dân làm động lực phát triển và mục đích phụng sự. Và đó cũng chính là khát vọng của Đảng Cộng sản và Nhà nước Việt Nam.

Lời kết

Trong kỷ nguyên số và môi trường truyền thông số, trong cuộc đấu tranh chính trị - tư tưởng và lợi ích nhóm càng phức tạp, chúng ta cần nỗ lực thêm về nhận thức và ứng xử để không ngừng nâng cao năng lực và hiệu quả tác động của báo chí.

Một là, nắm vững công nghệ số, tư duy số để đổi mới tư duy và phong cách hành nghề, tác nghiệp; đồng thời, gia tăng tính nghiên cứu và trải nghiệm thực tế để tác phẩm báo chí tạo ra có sức hấp dẫn công chúng xã hội cả về lý trí và cảm xúc, tạo sự khác biệt từ góc độ tiếp cận, lựa chọn chi tiết, tư duy phân tích, đánh giá sự kiện, cũng như làm sống dậy “linh hồn” của sự kiện và vấn đề thông tin…

Hai là, nhận thức đúng về tính tư tưởng của báo chí cách mạng (như trên đã đề cập) và thể hiện nó một cách sinh động, bản lĩnh và nhiệt thành; không a dua nịnh hót, giảm bớt “phông bạt”, “làm màu”…

Ba là, như lời căn dặn của lãnh tụ Hồ Chí Minh, nhà báo phải không ngừng học hỏi, tu dưỡng đạo đức, giữ vững lập trường chính trị, trau dồi chuyên môn, bồi bổ văn hóa và tác phong làm việc… Nhà báo luôn coi môi trường tác nghiệp, coi công chúng xã hội và nhân dân… là trường học suốt đời; nếu chỉ ngồi ở phòng làm việc với điện thoại và hỏi AI, lướt web… thì khó có tác phẩm báo chí có giá trị, khó được công chúng xã hội tin cậy.

Bốn là, trong môi trường truyền thông số, mỗi tòa soạn nên và cần là một trung tâm kết nối; mỗi nhà báo là một nhà kết nối xã hội; khai thác, tận dụng khả năng siêu kết nối, cùng với năng lực tư duy phân tích và thâm nhập thực tế để lựa chọn vấn đề thông tin, góc độ tiếp cận… mới có thể góp phần nâng cao năng lực và hiệu quả tác động của báo chí trong kỷ nguyên số, bùng nổ thông tin.

(*) Nguyên Trưởng khoa Báo chí - Học viện Báo chí và Tuyên truyền