Báo chí sau sắp xếp: Từ phép cộng tổ chức đến phép nhân năng lực

Thực tiễn cho thấy, nếu chỉ dừng lại ở một một quyết định hành chính thuần túy, tổ chức mới sẽ vô tình trở nên cồng kềnh, kém hiệu quả. Bài toán đặt ra là làm sao để cuộc cải cách này thực sự kích hoạt được "phép nhân" về mặt năng lực cạnh tranh và phát triển.

Sắp xếp bộ máy là mệnh lệnh từ thực tiễn

Nhìn lại lịch sử phát triển, hệ thống báo chí Việt Nam từng có giai đoạn phát triển bùng nổ về số lượng cơ quan và loại hình. Ở thời điểm trước, mô hình phân tán này từng hoàn thành xuất sắc sứ mệnh lịch sử trong việc đa dạng hóa kênh thông tin, tiếp cận sâu rộng đến từng nhóm công chúng đặc thù.

Tuy nhiên, khi bước vào kỷ nguyên số, sự phân tán tổ chức hay đúng hơn là phân tán nguồn lực bắt đầu bộc lộ những lực cản tự thân. Tại không ít địa phương hay bộ, ngành, tình trạng "trăm hoa đua nở" dẫn đến sự chồng chéo chức năng. Các cơ quan báo chí cùng khai thác một nguồn tài nguyên thông tin, cùng phục vụ một đối tượng công chúng trên một địa bàn, nhưng lại vận hành bằng các hệ thống quản trị, bộ máy trị sự và nguồn lực tài chính hoàn toàn biệt lập. Kết quả là không một đơn vị nào đủ tầm vóc và tiềm lực để tái đầu tư bài bản cho công nghệ truyền thông hiện đại.

Trong khi đó, đối thủ cạnh tranh hiện tại của báo chí không còn là các cơ quan truyền thông đồng nghiệp, mà là các nền tảng xuyên biên giới như Facebook, YouTube, TikTok và các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại toàn bộ hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng.

Về mặt tài chính, theo báo cáo Digital 2026, chi tiêu quảng cáo toàn cầu đang được tái phân bổ mạnh, khi các kênh kỹ thuật số chiếm tới 74,4% tổng ngân sách vào năm 2025, tương đương 1,16 nghìn tỷ USD. Tỷ trọng áp đảo này phản ánh việc tiếp thị điện tử (“digital marketing”) đã giữ vai trò trung tâm trong các chiến lược tăng trưởng, trở thành nền tảng mặc định để doanh nghiệp tiếp cận, thuyết phục và chuyển đổi khách hàng. Khi dòng ngân sách quảng cáo dịch chuyển mạnh mẽ sang các nền tảng số, một cơ quan báo chí quy mô nhỏ, vận hành theo tư duy cũ kiệt quệ về tài chính và hụt hơi trong cuộc đua công nghệ.

Do đó, tinh thần cốt lõi của Nghị quyết số 18-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương khóa XII về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả chính là chiếc "chìa khóa vàng" cho bài toán khó đối với ngành báo chí. Hợp nhất báo chí không đơn thuần là một mệnh lệnh hành chính, mà là giải pháp căn cơ để tập trung nguồn lực, giải phóng sức sản xuất, kiến tạo nên những "quả đấm thép" truyền thông đủ mạnh để thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị và dẫn dắt dư luận.

Nguy cơ của phép cộng cơ học

Số liệu tổng kết tiến trình thực hiện Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025 (theo Quyết định số 362/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ) cho thấy, đến tháng 12/2025, hệ thống báo chí nước ta đã chứng kiến cuộc chuyển dịch mang tính lịch sử. Cả nước còn 733 cơ quan báo chí, gồm 98 báo, 597 tạp chí (trong đó có 304 tạp chí khoa học, chiếm 51% tổng số tạp chí) và 38 đài, đơn vị hoạt động phát thanh, truyền hình. Khối báo chí ngành và địa phương ghi nhận sự sụt giảm mạnh mẽ nhất về đầu mối tổ chức, chuyển đổi mô hình từ báo sang tạp chí chuyên ngành hoặc hợp nhất thành các trung tâm truyền thông đa phương tiện.

Sự sụt giảm mạnh mẽ về số lượng đầu mối là một thành tựu lớn về mặt quản lý nhà nước. Tuy nhiên, thách thức thực sự chỉ bắt đầu xuất hiện sau khi tấm biển tên cơ quan báo chí sau hợp nhất, sáp nhập được treo lên. Nếu cơ quan báo chí sau hợp nhất tạo nên từ một phép cộng cơ học thuần túy, họ sẽ đối mặt với 4 rủi ro lớn:

Một là cộng biên chế: Gom toàn bộ nhân sự của các cơ quan cũ lại thành một bộ máy khổng lồ nhưng không tinh lọc, không rà soát lại năng lực, dẫn đến tình trạng "vừa thừa, vừa thiếu" - thừa nhân sự hành chính, trị sự nhưng thiếu phóng viên tinh nhuệ, chuyên sâu.

Hai là cộng phòng ban: Giữ nguyên cấu trúc các ban chuyên môn cũ một cách khiên cưỡng dưới những tên gọi mới (chỉ giảm những phòng ban trùng tên ví như phòng hành chính, ban trị sự…) tạo ra một bộ máy trung gian cồng kềnh, quy trình phê duyệt tin bài chậm chạp, triệt tiêu tính năng động của báo chí điện tử.

Ba là cộng thiết bị: Gom các hệ thống máy móc, hạ tầng kỹ thuật vốn lệch pha giữa các loại hình báo chí, không tương thích về công nghệ, tạo ra một hệ sinh thái công nghệ dùng chung mà không sử dụng chung được.

Bốn là cộng sản phẩm: Tiếp tục sản xuất các ấn phẩm đã có theo tư duy cũ, tạo ra những "vương quốc" riêng, không có sự thống nhất về chiến lược nội dung cũng như không tạo thành bản sắc thương hiệu.

Một cơ quan báo chí như vậy sẽ chỉ là một "tòa nhà lớn hơn nhưng vận hành nặng nề hơn", mất đi sự linh hoạt, nhạy bén cần có trong môi trường truyền thông số. Về mặt vĩ mô, sắp xếp các cơ quan báo chí như thế mới chỉ đạt được mục tiêu gọn đầu mối trên giấy tờ hành chính, chứ chưa đạt được mục tiêu nâng cao năng lực thực tế thậm chí tạo ra một tầng nấc trung gian giữa những người làm chuyên môn và cơ quan chủ quản.

Quy hoạch báo chí gắn với chuyển đổi số

Để tránh vết xe đổ của phép cộng cơ học, tiến trình hợp nhất, sáp nhập phải được vận hành song hành cùng Chiến lược chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 348/QĐ-TTg ngày 6/4/2023. Đích đến của cuộc cải cách này không chỉ là bớt đi bao nhiêu tòa soạn, giảm bao nhiêu biên chế viên chức, bao nhiêu lao động hợp đồng mà là tạo ra những cơ quan báo chí sau sáp nhập với chuyển hóa về chất, sở hữu năng lực số mạnh mẽ.

Chiến lược chuyển đổi số báo chí đặt ra mục tiêu cốt lõi: Đến năm 2030, 100% cơ quan báo chí phải hoạt động, vận hành theo mô hình tòa soạn hội tụ, tổ chức lại bộ máy theo hướng tinh gọn, hiện đại, đa nền tảng, đa phương tiện. Đây vừa là yêu cầu vừa là giải pháp kỹ thuật và tư duy tổ chức để biến phép cộng sáp nhập thành phép nhân năng lực.

Tòa soạn hội tụ không phải là việc gom các phóng viên báo in, báo điện tử, phát thanh, truyền hình vào ngồi chung một căn phòng lớn. Đó là sự hội tụ về mặt dữ liệu, quy trình và tư duy sản xuất. Trong mô hình này, mọi nguồn tài nguyên thông tin đầu vào (văn bản, hình ảnh, video, âm thanh) từ dòng chảy thời sự sẽ được đổ về một trung tâm dữ liệu chung. Tại đây, ban biên tập hội tụ sẽ phân tích, thẩm định và điều phối dòng thông tin. Từ một thông tin, dữ liệu gốc, các nhóm phóng viên, biên tập viên đa năng sẽ sản xuất ra nhiều dòng sản phẩm báo chí khác nhau phù hợp với từng nền tảng: tin nhanh cho báo điện tử; bài phân tích chuyên sâu cho báo in; e-Magazine/longform cho báo điện tử; nội dung nghe nhìn (podcast, video clip ngắn) cho các nền tảng mạng xã hội và ứng dụng di động.

Chỉ có hội tụ công nghệ và quy trình sản xuất, cơ quan báo chí sau hợp nhất mới tối ưu hóa được năng suất lao động, tiết kiệm chi phí vận hành và nhân lên sức mạnh truyền thông dựa trên một hạ tầng công nghệ dùng chung.

Những “phép nhân” trên thực tế

Thực tiễn sinh động của báo chí cách mạng Việt Nam thời gian qua đã xuất hiện những mô hình tiên phong, chứng minh rằng: Sáp nhập đúng hướng, quyết liệt sẽ tạo ra phép nhân năng lực vượt trội.

Điển hình nhất là mô hình Trung tâm Truyền thông tỉnh Quảng Ninh, cơ quan báo chí cấp tỉnh đầu tiên trong cả nước thực hiện thí điểm hợp nhất 4 đơn vị: Báo Quảng Ninh, Đài Phát thanh và Truyền hình Quảng Ninh, Cổng thông tin điện tử tổng hợp thuộc Văn phòng UBND tỉnh và báo Hạ Long thuộc Hội Văn học nghệ thuật tỉnh. Sau khi đi vào vận hành từ năm 2019, Trung tâm đã xóa bỏ hoàn toàn ranh giới giữa các loại hình báo chí cũ. Bằng việc xây dựng một tòa soạn hội tụ ứng dụng công nghệ hiện đại, Trung tâm Truyền thông Quảng Ninh đã tối ưu hóa được toàn bộ quy trình tác nghiệp.

Kết quả thực tế cho thấy, dù tổng biên chế giảm đáng kể sau sáp nhập nhờ tinh giản khối gián tiếp, hiệu suất sản xuất nội dung lại tăng lên mạnh mẽ, chất lượng các tác phẩm báo chí, chương trình phát thanh, truyền hình được nâng cao rõ rệt. Cơ quan sau hợp nhất có đủ tiềm lực kinh tế và nhân lực chuyên môn để thực hiện những chiến dịch truyền thông lớn, sản xuất các tác phẩm đa phương tiện quy mô, đoạt nhiều giải thưởng báo chí quốc gia - điều mà trước đây các cơ quan đơn lẻ, với nguồn lực manh mún, khó có thể thực hiện được. Theo nhà báo Nguyễn Thế Lãm, Giám đốc Trung tâm Truyền thông tỉnh Quảng Ninh, sau khi tối ưu hóa nguồn lực con người, năng suất lao động tăng lên, số tin bài tăng 30% so với trước.

Một minh chứng thành công khác là Đài Phát thanh - Truyền hình và Báo Bình Phước (BPTV). Việc hợp nhất hai cơ quan báo chí lớn của tỉnh đã không tạo ra sự xáo trộn, cồng kềnh mà trái lại, đã kích hoạt một luồng sinh khí mới nhờ chuyển đổi số toàn diện. BPTV đã nhanh chóng xây dựng hệ sinh thái số mạnh mẽ, phát triển các ứng dụng xem truyền hình, đọc báo trên thiết bị di động, tiếp cận hiệu quả đến nhóm công chúng trẻ.

Sự thành công của Quảng Ninh, Bình Phước và sau đó là một loạt địa phương đã minh chứng cho một điều: Khi việc sáp nhập được dẫn dắt bởi một tư duy cấp tiến, coi hợp nhất là cơ hội để phá bỏ mô hình lạc hậu, xây dựng lại một hệ sinh thái truyền thông hiện đại, thì kết quả thu về chắc chắn sẽ là một phép nhân năng lực thực sự.

Tái cấu trúc toàn diện để kiến tạo tương lai

Để tiếp tục nhân rộng những thành công này, đưa hệ thống báo chí sau sắp xếp vững vàng bước vào giai đoạn mới, các cơ quan báo chí sau hợp nhất cần thực hiện một cuộc tái cấu trúc sâu rộng và toàn diện trên 4 trụ cột cốt lõi:

Một là tái cấu trúc quản trị: Các cơ quan báo chí cần kiên quyết đoạn tuyệt với tư duy quản lý hành chính kiểu cũ, chuyển sang mô hình quản trị tòa soạn hiện đại. Áp dụng hệ thống đánh giá hiệu quả công việc bằng các chỉ số định lượng (KPI) rõ ràng, gắn trách nhiệm và quyền lợi của từng phóng viên, biên tập viên, nhân viên với chất lượng và hiệu ứng xã hội của tác phẩm.

Hai là tái cấu trúc nhân sự: Từng cơ quan báo chí cần tập trung đào tạo, bồi dưỡng để chuyển đổi đội ngũ từ phóng viên, biên tập viên "đơn nhiệm" (chỉ biết viết, biên tập báo in hoặc chỉ biết làm truyền hình) thành những nhà báo "đa nhiệm", đa kỹ năng trong kỷ nguyên số. Nhà báo hiện đại phải là người vừa có tư duy đề tài sâu sắc, vừa làm chủ được các công cụ công nghệ để sản xuất nội dung đa nền tảng.

Ba là tái cấu trúc chiến lược nội dung: Giữa kỷ nguyên bùng nổ thông tin trên các nền tảng xã hội, báo chí sau sắp xếp phải khẳng định vị thế bằng chất lượng nội dung (thay vì đua nhanh cùng mạng xã hội). Báo chí cần tập trung nguồn lực sản xuất các tuyến bài phân tích sâu, các tuyến thông tin chính thống, mang tính định hướng cao, thể hiện rõ vai trò là dòng thông tin chủ lưu, đáng tin cậy, là "bộ lọc" thông tin giữa không gian mạng xã hội phức tạp.

Bốn là tái cấu trúc công nghệ: Không chỉ coi trọng nội dung, cần coi hạ tầng công nghệ là mạch máu của tòa soạn; phải ưu tiên nguồn lực đầu tư cho hệ thống quản trị nội dung dùng chung cho các loại hình báo chí, linh hoạt, ứng dụng AI trong việc tự động hóa các quy trình kỹ thuật, tối ưu hóa công cụ tìm kiếm và phân tích dữ liệu lớn để thấu hiểu hành vi, nhu cầu của công chúng.

Nhìn từ góc độ phát triển, việc hợp nhất các cơ quan báo chí không nên được xem là điểm kết thúc của một quá trình sắp xếp, mà phải được coi là điểm khởi đầu của một quá trình kiến tạo năng lực mới. Thành công của cuộc cải cách lần này sẽ không được đo bằng số cơ quan đã hợp nhất hay số đầu mối đã giảm đi trên danh sách quản lý hành chính. Thước đo thực sự và duy nhất phải là năng lực mới được tạo ra sau sắp xếp. Liệu chúng ta có xây dựng được những cơ quan báo chí đủ sức cạnh tranh sòng phẳng trong kỷ nguyên số, đủ khả năng dẫn dắt dư luận xã hội và đủ tiềm lực để thực hiện sứ mệnh báo chí cách mạng trong giai đoạn phát triển mới của đất nước hay không? Đó mới là câu hỏi quan trọng nhất, và cũng là cách duy nhất để phép cộng tổ chức thực sự trở thành phép nhân năng lực.