Vì sao Đức muốn 'ly hôn' với Trung Quốc?

Từ hợp tác sang phòng thủ

Lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, giới doanh nghiệp và chính trị gia Đức công khai đặt câu hỏi về mô hình thương mại tự do không giới hạn – nền tảng từng đưa nước này trở thành một cường quốc công nghiệp.

Các nhà sản xuất Đức ngày càng kêu gọi được bảo hộ trước các đối thủ Trung Quốc, những doanh nghiệp có sản phẩm rẻ hơn, sản xuất nhanh hơn và chất lượng ngày càng cao.

Tháng trước, Thủ tướng Đức Friedrich Merz tuyên bố Berlin sẽ bảo vệ ngành thép trong nước trước sự cạnh tranh từ Trung Quốc. Chính phủ của ông đã siết chặt lệnh cấm sử dụng linh kiện Trung Quốc trong các mạng dữ liệu di động, đồng thời bày tỏ sự ủng hộ đối với các điều khoản “mua hàng châu Âu” trong các gói thầu công.

Trong cuộc họp đầu tiên diễn ra vào tháng 11, Hội đồng An ninh Quốc gia mới thành lập dưới thời ông Merz đã thảo luận về những rủi ro chiến lược xuất phát từ sự thống trị của Trung Quốc đối với một số khoáng sản quan trọng. Theo một quan chức Đức, hội đồng hiện đang nghiên cứu các biện pháp nhằm đa dạng hóa nguồn cung.

Thực tế, sự xa cách giữa Đức và Trung Quốc không phải là diễn biến đột ngột. Nhờ chi phí sản xuất thấp, đồng nhân dân tệ yếu và các khoản trợ cấp nhà nước, các nhà sản xuất Trung Quốc ngày càng vươn lên dẫn đầu trong những lĩnh vực mà doanh nghiệp Đức từng thống trị, không chỉ tại Trung Quốc mà còn ở nhiều thị trường khác, bao gồm cả châu Âu.

Tuy nhiên, thời điểm của sự chuyển hướng này lại gắn chặt với Tổng thống Mỹ Donald Trump. Theo các nhà kinh tế và lãnh đạo doanh nghiệp, một làn sóng hàng hóa Trung Quốc giá rẻ từ hóa chất đến linh kiện ô tô đã bắt đầu tràn vào châu Âu trong năm nay, sau khi bị chặn lại bởi “bức tường thuế quan” mới của Mỹ.

Dù vậy, chiến lược xoay trục của Đức vẫn chưa lan tỏa đến mọi ngóc ngách của nền kinh tế và bộ máy chính phủ. Mức độ phụ thuộc vào Trung Quốc của một doanh nghiệp càng lớn thì việc đảo ngược chiến lược càng trở nên khó khăn. Một số tập đoàn ô tô và hóa chất Đức vẫn đang tiếp tục đầu tư mạnh mẽ vào thị trường này. Các chính trị gia Đức cũng thận trọng theo dõi khi các đồng minh dao động giữa việc đối đầu và xoa dịu Bắc Kinh.

Tuy nhiên, hướng đi chung ngày càng trở nên rõ ràng. Sự thay đổi bắt nguồn từ giới doanh nghiệp, sau đó lan sang các tổ chức vận động hành lang có ảnh hưởng, và gần đây nhất là chính phủ.

Liên đoàn Công nghiệp Đức (BDI) đã nổ phát súng mở màn từ năm 2019, khi từ bỏ lập trường thân thiện với Trung Quốc trong một báo cáo và gọi nước này là “đối thủ cạnh tranh mang tính hệ thống”.

Năm nay, Liên đoàn các nhà sản xuất máy móc Đức (VDMA), đại diện cho các doanh nghiệp B2B xuất khẩu, vốn là trụ cột của nền kinh tế Đức, tiếp tục cáo buộc Trung Quốc cạnh tranh không lành mạnh. Liên đoàn này đồng thời kêu gọi áp dụng các biện pháp chống bán phá giá và trừng phạt đối với những nhà xuất khẩu phớt lờ luật pháp châu Âu.

“Chúng tôi ủng hộ thương mại tự do, nhưng các chính sách thương mại không công bằng không thể tiếp tục được dung thứ. Nếu Trung Quốc không hành xử công bằng, chúng ta buộc phải khiến họ làm vậy”, ông Oliver Richtberg, người đứng đầu bộ phận thương mại quốc tế của VDMA, nhấn mạnh.

Theo một quan chức Đức am hiểu các cuộc thảo luận nội bộ, bên cạnh chiến lược kinh tế – an ninh mới dự kiến công bố vào năm tới, chính phủ đang triển khai các “dự án nhằm xử lý những rủi ro ngày càng gia tăng về kinh tế, công nghệ và an ninh trong quan hệ với Trung Quốc”.

Phát biểu trong chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên kể từ khi nhậm chức, Ngoại trưởng Đức Johann Wadephul cho rằng các doanh nghiệp châu Âu cần được tiếp cận tốt hơn với thị trường Trung Quốc cũng như các nguồn tài nguyên mà nước này kiểm soát.

“Sự thay đổi về giọng điệu thực sự rất đáng chú ý. Giờ đây, điều cần thiết là những chính sách cụ thể nhằm khuyến khích giảm thiểu rủi ro và đưa sản xuất quay trở lại trong nước”, ông Andreas Fulda, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Nottingham và tác giả một cuốn sách gần đây về quan hệ Đức – Trung, nhận định.

Những “vết sẹo” ngày càng hằn sâu

Sự chuyển mình của Trung Quốc từ một quốc gia chủ yếu nhập khẩu tư liệu sản xuất sang một cường quốc sản xuất thiết bị và máy móc công nghiệp diễn ra với tốc độ chóng mặt.

Theo dữ liệu trong một báo cáo sắp công bố của Rhodium, một viện nghiên cứu có trụ sở tại Mỹ, trong giai đoạn 2019 – 2024, Đức đã đánh mất vị trí dẫn đầu thị phần toàn cầu về thiết bị và máy móc phát điện vào tay Trung Quốc.

Vị thế thống lĩnh của Đức trong các lĩnh vực hóa chất và xe cơ giới hiện nay đã suy yếu rõ rệt, trong khi nước này tụt lại khá xa so với Trung Quốc trên thị trường thiết bị điện. Đáng chú ý, năm nay đánh dấu lần đầu tiên Đức nhập khẩu hàng hóa tư liệu sản xuất từ Trung Quốc nhiều hơn lượng xuất khẩu sang thị trường này.

Xu hướng này đang tăng tốc rõ rệt. Theo Viện Kinh tế Đức, trong quý II/2025, nhập khẩu hộp số sàn từ Trung Quốc đã tăng gần gấp 3 lần. Trong khi đó, các nhà sản xuất ô tô Đức chứng kiến thị phần của họ tại Trung Quốc sụt giảm mạnh, từ mức khoảng một nửa xuống còn 1/3 chỉ trong vòng hai năm.

Tổng kim ngạch xuất khẩu của Đức sang Trung Quốc đã giảm 25% kể từ năm 2019, trong khi nhập khẩu từ Trung Quốc tăng vọt. Theo số liệu của chính phủ Đức, thâm hụt thương mại hàng hóa và dịch vụ của nước này với Trung Quốc đang trên đà lập kỷ lục mới, lên tới 88 tỷ euro trong năm nay, tương đương khoảng 102 tỷ USD.

Những biến động này để lại các vết sẹo sâu sắc đối với nền công nghiệp Đức. Sản lượng sản xuất đã giảm 14% so với mức đỉnh năm 2017. Theo công ty tư vấn Ernst & Young, khu vực công nghiệp đã mất gần 5% việc làm kể từ năm 2019, riêng ngành ô tô mất khoảng 13% lao động trong cùng giai đoạn.

Loay hoay giữa mở cửa và tự chủ sản xuất

Áp lực cạnh tranh hiện đang dâng cao tại một trong những cụm công nghiệp hóa chất trọng điểm của Đức, tập trung quanh thành phố Leipzig, miền Đông nước này.

Khu vực từng là vùng khai thác than này là cái nôi của ngành công nghiệp hóa chất châu Âu từ thế kỷ XIX, nhờ trữ lượng than lớn, và sau đó trở thành trung tâm công nghiệp của Đông Đức.

Sau khi nước Đức thống nhất, các mỏ than đóng cửa và khu vực được tái thiết thành một cụm hóa chất sử dụng khí đốt Nga. Năm nay, hóa chất Trung Quốc tràn mạnh vào thị trường châu Âu, khiến thị phần polyamide 6 (loại nhựa được sử dụng rộng rãi trong nhiều ngành công nghiệp) tăng vọt từ 5% năm ngoái lên 20%, theo ông Vedran Kujundzic, Giám đốc thương mại của DOMO Chemicals tại thị trấn Leuna, doanh nghiệp có doanh thu khoảng 1,3 tỷ euro mỗi năm.

“Họ luôn hiện diện thường trực trên thị trường”, ông Kujundzic nói, đồng thời cho biết các nhà cung cấp Trung Quốc thường đưa ra mức giảm giá trung bình khoảng 20% cho các nhà sản xuất châu Âu.

Theo ông Dirk Schumacher, kinh tế trưởng của ngân hàng phát triển nhà nước Đức KfW, chỉ riêng đổi mới sáng tạo sẽ không đủ để duy trì năng lực sản xuất của châu Âu.

“Với tư cách một quốc gia, chúng ta cần quyết định rõ trong tương lai sẽ chấp nhận nhập khẩu những gì từ Trung Quốc và những gì muốn tự sản xuất. Điều đó có thể bao gồm việc dựng lên các rào cản để bảo vệ những lĩnh vực mang tính chiến lược”, ông Schumacher nói.

“Châu Âu vẫn mở cửa cho đầu tư từ Trung Quốc, nhưng các nhà hoạch định chính sách muốn châu Âu thực sự thu được lợi ích về mặt công nghệ và việc làm”, ông Noah Barkin, nhà phân tích của Rhodium, nhận định.

Câu hỏi đặt ra là liệu Trung Quốc có chấp nhận điều đó hay không – và nếu không, liệu châu Âu có sẵn sàng đóng cửa thị trường của mình hay không.