Tổn thương vì AI và 'vết sẹo' khó lành trên thị trường lao động

Báo cáo của Goldman Sachs dựa trên dữ liệu liên bang trong suốt 4 thập kỷ, theo dõi cuộc sống của hơn 20.000 người Mỹ sinh từ những năm 1950 đến 1980. So với những người mất việc trong các ngành nghề ổn định hơn, các nhà nghiên cứu cho biết những lao động làm việc trong các lĩnh vực chịu tác động của thay đổi công nghệ, như nhân viên tổng đài hay người đánh máy, phải gánh chịu cả tổn thất ngắn hạn lẫn dài hạn.

“Việc thay thế lao động do AI có thể khiến người lao động bị ảnh hưởng phải gánh chịu những tổn thất kéo dài, đồng thời làm xấu đi triển vọng thị trường lao động trong nhiều năm”, hai tác giả Pierfrancesco Mei và Jessica Rindels nhận định.

AI “xóa sổ” 16.000 việc làm mỗi tháng tại Mỹ

Trước đó, nhà kinh tế Elsie Peng của Goldman Sachs đã chấp bút một báo cáo khác có tên US Daily. Báo cáo cho thấy AI đang tạo ra những tác động tiêu cực rõ rệt đối với thị trường lao động Mỹ, với khoảng 16.000 việc làm bị mất ròng mỗi tháng trong năm 2025. Đáng chú ý, thế hệ Z và nhóm lao động mới vào nghề là những đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

Theo báo cáo, AI đã khiến khoảng 25.000 việc làm bị thay thế mỗi tháng, trong khi chỉ tạo ra khoảng 9.000 việc làm mới nhờ hiệu ứng “tăng cường” (augmentation), tức là nâng cao năng suất và khiến doanh nghiệp cần tuyển thêm nhân sự ở một số lĩnh vực. Dù vậy, báo cáo cũng nhấn mạnh rằng vẫn tồn tại một lượng việc làm mới chưa được định lượng liên quan đến xây dựng trung tâm dữ liệu hoặc nhu cầu lao động gia tăng nhờ năng suất cao hơn.

US Daily được xem là một trong những nỗ lực toàn diện nhất từ trước đến nay nhằm tách bạch hai tác động trái chiều của AI đối với việc làm: “thay thế” (substitution) - khi máy móc thay thế hoàn toàn con người, và “tăng cường” - khi AI hỗ trợ con người làm việc hiệu quả hơn.

Theo cách phân loại này, những công việc dễ bị thay thế là các vị trí mà AI có thể làm được hầu hết các nhiệm vụ chính, chẳng hạn như xử lý hồ sơ bảo hiểm hay thu hồi nợ. Ngược lại, những công việc có khả năng được “tăng cường” là các vị trí mà AI chỉ hỗ trợ một phần, còn con người vẫn giữ vai trò then chốt nhờ khả năng phán đoán, kinh nghiệm và tương tác trực tiếp – như luật sư, quản lý xây dựng hay bác sĩ.

Trong các ngành nghề chịu tác động mạnh từ tự động hóa, khoảng cách tỷ lệ thất nghiệp giữa nhóm lao động mới vào nghề (dưới 30 tuổi) và nhóm lao động có kinh nghiệm (31 - 50 tuổi) đã nới rộng đáng kể so với mức trung bình trước đại dịch.

Thu nhập giảm, thời gian thất nghiệp kéo dài

Dữ liệu cho thấy những người lao động mất việc trong các lĩnh vực bị tự động hóa cần thêm khoảng 1 tháng để tìm được công việc mới so với những người mất việc trong các ngành khác. Ngay cả khi đã có việc làm trở lại, nhóm này vẫn chịu mức giảm thu nhập thực tế khoảng 3%, trong khi những lao động tương đồng gần như không bị ảnh hưởng.

Không chỉ trong ngắn hạn, tác động còn kéo dài trong nhiều năm. Trong vòng một thập kỷ sau khi mất việc ở các ngành bị gián đoạn bởi công nghệ, thu nhập thực tế của người lao động tăng chậm hơn gần 10 điểm phần trăm so với những người chưa từng mất việc, và thấp hơn khoảng 5 điểm phần trăm so với những người mất việc ở các ngành khác.

Một trong những nguyên nhân chính, theo báo cáo, là hiện tượng “suy giảm vị thế nghề nghiệp” (occupational downgrading), khi các kỹ năng trước đây của người lao động trở nên kém giá trị hơn trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh chóng.

Các tác động tiêu cực này càng trở nên nghiêm trọng nếu xảy ra trong thời kỳ suy thoái kinh tế. Báo cáo cho thấy những người mất việc trong các ngành đang bị tự động hóa trong giai đoạn suy thoái thường phải đối mặt với thời gian thất nghiệp kéo dài thêm khoảng 3 tuần, đồng thời có nguy cơ thất nghiệp trong tương lai cao hơn đáng kể.

Dù vậy, các tác giả cũng nhấn mạnh rằng các chương trình đào tạo lại kỹ năng có thể đóng vai trò “tấm đệm” quan trọng, giúp người lao động giảm thiểu tổn thất thu nhập và tăng khả năng thích nghi.

Trong dài hạn, nhóm kinh tế toàn cầu của Goldman Sachs ước tính AI có thể khiến 6% đến 7% lực lượng lao động Mỹ mất việc trong thập kỷ tới, đồng thời làm tăng tỷ lệ thất nghiệp thêm tối đa 0,5 điểm phần trăm.

Người trẻ dễ tổn thương nhưng cũng linh hoạt hơn

Hiện vẫn tồn tại nhiều tranh luận về việc liệu AI có thực sự gây ra những xáo trộn sâu rộng đối với thị trường lao động hay không. Một số nhà kinh tế cho rằng công nghệ này sẽ giúp nâng cao thu nhập bằng cách bổ trợ kỹ năng cho người lao động và cải thiện năng suất. Nhiều ý kiến khác cũng cho rằng, ngay cả khi AI khiến một số công việc biến mất, nó vẫn có thể tạo ra các cơ hội việc làm mới trong những lĩnh vực khác.

Một khảo sát gần đây đối với 750 giám đốc tài chính tại Mỹ cho thấy gần như không có tác động tiêu cực rõ rệt của AI đến việc làm trong năm qua. Phần lớn người được hỏi tin rằng công nghệ này chỉ dẫn đến việc cắt giảm nhẹ nhân sự trong năm nay.

Theo nghiên cứu, tác động của việc mất việc làm đặc biệt rõ rệt đối với nhóm lao động trẻ trong độ tuổi từ 25 – 35. Nhóm này có xu hướng kết hôn muộn hơn hoặc ít kết hôn hơn so với những người cùng độ tuổi chưa từng bị mất việc, đồng thời có khả năng trì hoãn các cột mốc quan trọng trong cuộc sống như mua nhà.

Việc gián đoạn thu nhập ở giai đoạn đầu sự nghiệp không chỉ ảnh hưởng đến khả năng tích lũy tài sản mà còn khiến họ thận trọng hơn trong các quyết định tài chính dài hạn.

Trong những năm gần đây, sinh viên mới tốt nghiệp tại Mỹ phải đối mặt với thị trường lao động kém thuận lợi khi lãi suất tăng cao và các doanh nghiệp thu hẹp tuyển dụng sau giai đoạn bùng nổ trong đại dịch.

Trước bối cảnh đó, nhiều người trẻ đã chủ động chuyển hướng nghề nghiệp sang những lĩnh vực được cho là ít bị ảnh hưởng bởi tự động hóa, đồng thời tích cực nâng cao kỹ năng số, học thêm về dữ liệu, công nghệ và AI để tăng khả năng cạnh tranh.

Dù vậy, báo cáo của Goldman Sachs cũng đưa ra một điểm sáng: người lao động trẻ và có trình độ đại học lại là nhóm có khả năng thích nghi tốt nhất trước những biến động do AI gây ra.

Trong số những người bị mất việc ở các ngành chịu tác động của công nghệ, mức giảm thu nhập tích lũy của nhóm này chỉ bằng một nửa so với các lao động cùng ngành, có thể nhờ khả năng linh hoạt trong chuyển đổi công việc.

“Trái với những lo ngại hiện nay rằng AI sẽ tác động nặng nề nhất đến sinh viên mới tốt nghiệp, trên thực tế, người lao động trẻ đã cho thấy khả năng thích nghi linh hoạt hơn”, báo cáo nhấn mạnh.

Tuy nhiên, khả năng thích nghi này không đồng nghĩa với việc rủi ro đã biến mất. Trong ngắn hạn, thế hệ Z vẫn là nhóm phải “hứng chịu” làn sóng thay thế mạnh mẽ nhất, khi các công việc đầu vào bị tự động hóa nhanh hơn tốc độ tạo ra cơ hội mới.