DN Việt vào chuỗi giá trị tỷ USD: 'Không chỉ có đơn hàng, mà có cả tương lai'

Lấy ví dụ từ Hải Phòng, ông Phạm Hồng Điệp - Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Shinec nhắc lại, trong bức tranh tăng trưởng rực rỡ của Hải Phòng với tổng cộng 37,8 tỷ USD vốn FDI tính đến năm 2025 thì một nghịch lý nổi lên rõ rệt: dòng vốn đầu tư lớn, nhưng sự tham gia của doanh nghiệp nội địa vào chuỗi cung ứng vẫn mờ nhạt. Hàng nghìn doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs) đang đứng ngoài cuộc chơi, chủ yếu cung ứng dịch vụ giá trị thấp như bao bì, vận tải, in ấn. Trong khi đó, các tập đoàn FDI tại khu kinh tế Đình Vũ – Cát Hải, Tràng Duệ hay VSIP Hải Phòng ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn, tốc độ và độ tin cậy của nhà cung ứng.

Một lý do cốt lõi là thiếu liên kết và một “nhạc trưởng” điều phối nhịp nhàng giữa ba lực lượng: nhà đầu tư FDI – doanh nghiệp nội địa – nhà nước. Không chỉ thiếu thông tin kết nối, doanh nghiệp còn thiếu năng lực kỹ thuật, không có cơ chế bảo lãnh đơn hàng, không biết tìm cơ hội ở đâu. Trong bối cảnh đó, vai trò một tổ chức điều phối trở nên cần thiết: Đó là 'nhạc trưởng' - người kiến tạo không gian hợp tác và điều phối lợi ích giữa các tác nhân trong hệ sinh thái công nghiệp.

Mô hình ba bên kết nối chuỗi cung ứng

Trước hết, theo ông Điệp, các ban quản lý KCN, khu kinh tế... là những tổ chức có nhiều lợi thế khi vừa là nhà quản lý, vừa đại diện cho cộng đồng doanh nghiệp... sẽ là lực lượng cầu nối – phản biện – thúc đẩy chính sách, góp phần chuyển tải đầy đủ và kịp thời những khó khăn, kiến nghị, và kỳ vọng của doanh nghiệp DDI tới chính quyền. Đây chính là tiếng nói tham gia hoạch định và điều chỉnh chính sách phát triển công nghiệp hỗ trợ, thu hút đầu tư, cải cách thủ tục hành chính và cải thiện môi trường kinh doanh.

Đồng thời, các tổ chức hiệp hội DN sẽ là các tổ chức cầu nối mang tính “hai chiều”: vừa chuyển tải các nhu cầu kỹ thuật, tiêu chuẩn, đơn hàng từ phía doanh nghiệp FDI, vừa phản ánh năng lực, khó khăn và kỳ vọng từ phía doanh nghiệp nội đến chính quyền.

Vai trò của Hiệp hội không chỉ dừng lại ở phản biện chính sách, mà còn thực hiện tư vấn kỹ thuật, tổ chức đào tạo chuẩn quốc tế (ISO 9001, ISO 14001, RoHS...), hỗ trợ cải tiến sản xuất (Lean, Kaizen), và hướng dẫn triển khai hệ thống quản trị hiện đại như ERP, MES… Đây là nền tảng quan trọng giúp doanh nghiệp nội nâng cao năng lực, từ đó đủ điều kiện tham gia đấu thầu đơn hàng phụ trợ cho FDI.

Đặc biệt, ông Điệp nhấn mạnh vai trò của chính quyền địa phương trong việc kiến tạo thể chế và huy động nguồn lực. Thay vì quản lý hành chính thuần túy, chính quyền các tỉnh thành phải từng bước chuyển sang mô hình đồng hành – tổ chức – hỗ trợ doanh nghiệp.

Nếu phát huy tốt, mỗi đơn vị này sẽ là nhân tố hiệu quả trong cơ chế phối hợp ba bên, bao gồm: chính quyền – doanh nghiệp FDI – doanh nghiệp DDI. Đây là mô hình phối hợp chiến lược nhằm tạo ra một hệ sinh thái liên kết chặt chẽ, thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ một cách thực chất.

Xây dựng mô hình “ba bên” thành công sẽ góp phần rút ngắn khoảng cách, xóa bỏ tình trạng thiếu thông tin, khác biệt văn hóa quản trị và rào cản kỹ thuật vốn tồn tại lâu nay. Qua đó, giúp gia tăng lòng tin, đẩy mạnh hợp tác thực chất và tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu một cách hiệu quả và bền vững.

Nhìn tổng thể, việc kết nối DDI – FDI không thể là nỗ lực đơn lẻ, càng không thể thành công nếu thiếu vai trò điều phối, hỗ trợ, và kiến tạo chính sách từ phía các cơ quan trung gian. Các ban quản lý, hiệp hội doanh nghiệp và chính quyền phải từng bước khẳng định vai trò trong "bản giao hưởng" nội địa hóa sản xuất, phát triển công nghiệp hỗ trợ và nâng cao giá trị gia tăng trong nước.

LS. Điệp cho rằng, để lấp đầy khoảng cách, điều quan trọng nhất không phải là tổ chức thêm các sự kiện giới thiệu mà là xây dựng một hệ sinh thái kết nối bài bản và có cơ chế điều phối lâu dài. Trước hết, cần thiết lập các tổ chức phát triển công nghiệp hỗ trợ đủ năng lực đóng vai trò làm cầu nối chính thức giữa FDI và DDI. Đồng thời, xây cơ sở dữ liệu số hóa về doanh nghiệp nội: cập nhật năng lực sản xuất, tiêu chuẩn đạt được, thông tin liên lạc, sản phẩm mẫu và hồ sơ kỹ thuật. Hình thành cơ chế giám sát, phản hồi hai chiều sau mỗi lần kết nối, giúp doanh nghiệp nội cải thiện dần để đáp ứng yêu cầu FDI.

Tăng vốn 'mồi' nhà nước, kích nội lực DN

Theo các chuyên gia, để doanh nghiệp nội địa đủ sức “cất cánh” tham gia chuỗi cung ứng tỷ USD toàn cầu không thể thiếu những chính sách hỗ trợ tài chính – kỹ thuật thiết thực và dễ tiếp cận.

Các bộ ngành và chính quyền địa phương cần nghiên cứu thiết lập gói hỗ trợ lãi suất, bảo lãnh tín dụng cho các doanh nghiệp đầu tư đổi mới dây chuyền, triển khai đơn hàng FDI đầu tiên hoặc đạt tiêu chuẩn chứng nhận quốc tế. Đồng thời, ngân sách cũng cần dành một phần tài trợ chứng chỉ kỹ thuật, hỗ trợ đào tạo chuyên sâu, tổ chức đánh giá nội bộ doanh nghiệp theo tiêu chuẩn nhà máy toàn cầu.

Theo ông Điệp: "Đây là nguồn vốn mồi vô cùng quan trọng. Vốn ở đây không chỉ là tiền mà còn các nguồn lực kỹ thuật, hỗ trợ kết nối và cả sự bảo đảm cho các DN nhỏ khi mới khởi sự'.

Trong khi đó, chuyên gia từ Bộ Công thương đề cập đến kinh nghiệm đã được một nước ứng dụng thành công. Theo đó, để thúc đẩy FDI phát triển mạng lưới cung ứng nội địa, chính quyền có thể lồng ghép yêu cầu nội địa hóa vào trong chính sách ưu đãi đầu tư.

"Cụ thể, khi cấp phép đầu tư hoặc gia hạn ưu đãi, doanh nghiệp FDI sẽ cần trình bày kế hoạch phát triển đối tác Việt Nam – bao gồm chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ kiểm tra chất lượng, hoặc đưa nhà cung ứng nội vào quy trình thử nghiệm. Mức độ cam kết này có thể trở thành tiêu chí đánh giá hiệu quả đóng góp của FDI vào kinh tế địa phương, thay vì chỉ dựa vào quy mô vốn hay diện tích đất thuê như trước', vị chuyên gia nêu ý kiến.

Đồng tình với cơ chế này, ông Điệp cũng đề xuất, thí điểm cơ chế “tỷ lệ nội địa hóa bắt buộc - hợp lý” đối với các ngành mũi nhọn như điện tử, cơ khí, đóng tàu, ô tô – ngành có chuỗi giá trị dài và tiềm năng lớn. Đây không phải ràng buộc hành chính, mà là khung định hướng khuyến khích FDI chủ động tìm kiếm đối tác Việt và đầu tư vào chuỗi cung ứng tại chỗ.

Điều quan trọng, để góp mặt trong chuỗi cung ứng toàn cầu, bản thân doanh nghiệp nội cũng cần chủ động thay đổi tư duy: từ chờ đợi sang chủ động tiếp cận. Điều này đòi hỏi sự chuyên nghiệp hơn trong hồ sơ năng lực, sản phẩm mẫu, giao tiếp kỹ thuật và cam kết tiến độ. Việc tham gia vào chuỗi FDI không thể làm theo kiểu “thử vận may” mà phải được chuẩn bị như một chiến lược dài hạn. Ở đó nội lực và chiến lược của mỗi DN là quan trọng nhất... khi DN có quyết tâm và đầu tư bài bản bằng chính nội lực của mình thì hiệu quả từ kết nối hệ sinh thái và hỗ trợ của nhà nước mới phát huy hiệu quả.

Ngoài nội lực của mỗi DN thì sự liên kết cộng đồng, hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân trong nước vươn lên, cần sự đồng hành của doanh nghiệp nhà nước, ngân hàng và chính quyền. Các doanh nghiệp nhà nước lớn như Tập đoàn Công nghiệp – Viễn thông Quân đội (Viettel), Tổng công ty Máy động lực và Máy nông nghiệp (VEAM)… cần chủ động “kéo” doanh nghiệp tư nhân vào chuỗi của mình, để hình thành mạng lưới sản xuất nội địa có chiều sâu, tương tự cách các tập đoàn của Hàn Quốc hỗ trợ SMEs nội địa.

Ngân hàng thương mại cần xây dựng các gói tín dụng đặc thù cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, có thời gian ân hạn dài, lãi suất ưu đãi, để đầu tư thiết bị và cải thiện tiêu chuẩn sản xuất.

Chính quyền địa phương cần thiết lập trung tâm hỗ trợ công nghiệp hỗ trợ, cung cấp thông tin thị trường, tư vấn kỹ thuật, kết nối FDI – DDI và xây dựng bản đồ số hóa doanh nghiệp theo ngành nghề – một công cụ quan trọng giúp FDI dễ dàng tiếp cận nhà cung ứng nội.

Với tầm nhìn dài hạn, các chuyên gia cho rằng, việc doanh nghiệp nội bước vào chuỗi không chỉ là mục tiêu kinh tế, mà còn là bài kiểm tra năng lực phát triển công nghiệp quốc gia. Khi vượt qua được rào cản đầu tiên – thử đơn hàng, đạt tiêu chuẩn và duy trì chất lượng ổn định – doanh nghiệp nội không chỉ có đơn hàng, mà có tương lai. Sự thay đổi của mỗi DN cùng sự kết nối và hỗ trợ trong 1 hệ sinh thái phát triển công nghiệp hỗ trợ sẽ dần thay đổi định kiến của các doanh nghiệp FDI về năng lực của doanh nghiệp Việt.

Đáng lưu ý, tại thời điểm này, việc phát triển công nghiệp hỗ trợ và mục tiêu tham gia chuỗi giá trị toàn cầu đang có nhiều thuận lợi. Trong bối cảnh thế giới đang hướng đến sản xuất gần thị trường, giảm phát thải và tăng nội địa hóa, hợp tác với nhà cung ứng tại chỗ là xu hướng không thể đảo ngược. Việc đầu tư vào nhà cung ứng nội thông qua chia sẻ tiêu chuẩn, đào tạo, đặt đơn hàng thử cũng là cách để FDI gia tăng giá trị sản xuất tại Việt Nam và giảm rủi ro từ các cú sốc bên ngoài là một nhu cầu lớn của FDI.

Với kinh nghiệm 1 DN cung cấp hạ tầng và dịch vụ cho các doanh nghiệp FDI lâu năm, ông Điệp khẳng định, khoảng cách giữa FDI và DDI không phải do thiếu tiềm năng, mà do thiếu cơ chế vận hành hiệu quả. Khi cả ba bên – doanh nghiệp nội, doanh nghiệp FDI và chính quyền – cùng nhìn về một hướng để xây dựng 1 hệ sinh thái hoàn chỉnh thì có thể tin rằng dòng vốn FDI sẽ không chỉ dừng lại ở “đầu tư nhà xưởng”, mà còn lan tỏa ra thành một chuỗi giá trị nội địa vững chắc, hiện đại và bền vững.