Không nên nhìn nhận đầu tư công như công cụ kích cầu ngắn hạn

- Vì sao chúng ta không nền nhìn nhận đầu tư công như một công cụ kích cầu cho tăng trưởng trong ngắn hạn, thưa ông?

TS. Võ Trí Thành: Việt Nam là một quốc gia đang phát triển, vì vậy đầu tư công luôn giữ vai trò then chốt trong quá trình thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đặc biệt là trong việc phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế – xã hội, tạo nền tảng cho khu vực tư nhân và thu hút đầu tư nước ngoài. Trong giai đoạn đầu của quá trình phát triển, đầu tư công thường đóng vai trò “mở đường”, giải quyết những điểm nghẽn mà khu vực tư nhân chưa đủ khả năng hoặc chưa sẵn sàng tham gia.

Trong bối cảnh hiện nay, vai trò của đầu tư công càng trở nên nổi bật hơn. Kinh tế thế giới đang đối mặt với nhiều bất ổn, từ tăng trưởng chậm lại, căng thẳng địa chính trị cho tới xu hướng thắt chặt tài chính ở nhiều nền kinh tế lớn. Những yếu tố này tác động trực tiếp tới xuất khẩu, đầu tư tư nhân và dòng vốn quốc tế vào Việt Nam. Khi các động lực tăng trưởng truyền thống gặp khó khăn, đầu tư công trở thành một trong những công cụ quan trọng nhất để Nhà nước chủ động kích thích tổng cầu, hỗ trợ tăng trưởng và ổn định kinh tế vĩ mô.

Một điểm thuận lợi lớn của Việt Nam là dư địa tài khóa vẫn còn tương đối rộng so với nhiều quốc gia khác. Trong khi không ít nước đang chịu áp lực rất lớn do nợ công cao và thâm hụt ngân sách kéo dài, Việt Nam vẫn duy trì được kỷ luật tài khóa tương đối tốt. Tỷ lệ nợ công hiện nay chỉ khoảng 36% GDP, thấp hơn đáng kể so với ngưỡng trần 60% GDP theo quy định. Điều này cho phép Việt Nam có thêm không gian để đẩy mạnh đầu tư công trong giai đoạn khó khăn mà không làm gia tăng đáng kể rủi ro về nợ công hay mất ổn định vĩ mô.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng đầu tư công không nên chỉ được nhìn nhận như một công cụ kích cầu ngắn hạn. Nếu chỉ tập trung vào việc giải ngân nhanh để đạt mục tiêu tăng trưởng trước mắt, hiệu quả dài hạn của đầu tư công sẽ bị hạn chế, thậm chí có thể tạo ra những hệ lụy như lãng phí nguồn lực hoặc gia tăng áp lực ngân sách trong tương lai. Vấn đề cốt lõi nằm ở chất lượng và định hướng của đầu tư công.

Trong giai đoạn tới, đầu tư công cần được tập trung vào các lĩnh vực có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ và nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế. Đồng thời, đầu tư công cũng cần được thiết kế theo hướng “dẫn dắt” và “kích hoạt” đầu tư tư nhân, thay vì thay thế khu vực tư nhân.

- Vậy, theo quan sát của ông, các dự án đầu tư công trọng điểm đã tạo được hiệu ứng lan tỏa tới khu vực tư nhân và năng lực cạnh tranh quốc gia chưa?

TS. Võ Trí Thành: Thứ nhất, bản thân các dự án đầu tư hạ tầng quy mô lớn đã trực tiếp đóng góp vào tăng trưởng kinh tế thông qua việc tạo ra giá trị gia tăng trong quá trình xây dựng, giải ngân và triển khai dự án. Đây là tác động tương đối rõ ràng và thường được phản ánh ngay trong tăng trưởng GDP của từng năm.

Thứ hai, đầu tư công vào hạ tầng có vai trò quan trọng trong việc cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh. Khi hệ thống giao thông, năng lượng, logistics được nâng cấp và hoàn thiện, chi phí sản xuất – kinh doanh của doanh nghiệp giảm xuống, tính kết nối của nền kinh tế được cải thiện, từ đó tạo điều kiện thuận lợi hơn cho khu vực tư nhân mở rộng hoạt động và thu hút đầu tư mới.

Thứ ba, và cũng là khía cạnh quan trọng nhất, đầu tư công có khả năng tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ sang khu vực tư nhân. Nếu được triển khai hiệu quả và đúng trọng tâm, mỗi đồng vốn đầu tư công có thể kéo theo nhiều hơn một đồng vốn đầu tư tư nhân thông qua việc kích hoạt các dự án sản xuất, dịch vụ, bất động sản công nghiệp và logistics dọc theo các tuyến hạ tầng mới. Điều này cho thấy đầu tư công không chỉ là câu chuyện ngắn hạn phục vụ tăng trưởng của một năm hay một giai đoạn, mà còn tạo ra nền tảng quan trọng cho phát triển dài hạn.

Tuy nhiên, trên thực tế, hiệu ứng lan tỏa của đầu tư công tại Việt Nam hiện nay vẫn chưa được phát huy đầy đủ và đồng đều giữa các khu vực, các ngành. Nguyên nhân chủ yếu nằm ở một số điểm như tiến độ triển khai dự án còn chậm, tính kết nối giữa các dự án hạ tầng chưa cao, cũng như việc phối hợp giữa đầu tư công và các chính sách hỗ trợ khu vực tư nhân chưa thực sự hiệu quả. Bên cạnh đó, khâu quy hoạch, lựa chọn dự án và năng lực thực thi ở một số nơi vẫn còn hạn chế, khiến tác động lan tỏa bị suy giảm.

Do đó, để đầu tư công thực sự nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tạo động lực cho khu vực tư nhân, điều quan trọng không chỉ là tăng quy mô vốn đầu tư, mà còn phải nâng cao chất lượng dự án, đảm bảo tính kết nối, đồng bộ và gắn chặt hơn với nhu cầu phát triển của doanh nghiệp và nền kinh tế trong dài hạn.

-Trong bối cảnh Việt Nam muốn chuyển từ tăng trưởng dựa vào đầu vào sang tăng trưởng dựa vào năng suất, đầu tư công cần thay đổi chiến lược như thế nào để trở thành đòn bẩy cho mô hình tăng trưởng mới?

TS. Võ Trí Thành: Việc chuyển từ tăng trưởng dựa vào đầu vào sang tăng trưởng dựa vào năng suất là một định hướng đúng đắn và tất yếu trong giai đoạn tới. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là vai trò của đầu tư công bị thu hẹp hay bị loại trừ. Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ đầu tư công cần được thay đổi cả về tư duy, cách lựa chọn ưu tiên và phương thức triển khai để phù hợp hơn với mô hình tăng trưởng mới.

Trước hết, đầu tư công cần được nâng cao chất lượng ngay từ khâu quy hoạch và lựa chọn dự án. Thực tế cho thấy hiệu quả đầu tư công ở Việt Nam vẫn còn hạn chế, tình trạng dàn trải, lãng phí vẫn tồn tại. Nguyên nhân quan trọng là việc xác định thứ tự ưu tiên và đánh giá tác động tổng thể về kinh tế – xã hội – môi trường của nhiều dự án chưa thực sự khoa học và đầy đủ. Nếu không cải thiện khâu này, đầu tư công khó có thể góp phần nâng cao năng suất chung của nền kinh tế.

Thứ hai, cần tiếp tục cải thiện mạnh mẽ khâu tổ chức thực hiện. Mặc dù đã có những chuyển biến tích cực, nhưng trên thực tế vẫn còn không ít dự án đầu tư công triển khai chậm, kéo dài thời gian thực hiện. Những vướng mắc này chủ yếu liên quan đến công tác chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng, thủ tục pháp lý chồng chéo và năng lực của một số chủ đầu tư, nhà thầu. Việc chậm trễ không chỉ làm tăng chi phí mà còn làm giảm đáng kể hiệu quả và tác động lan tỏa của đầu tư công đối với năng suất.

Thứ ba, trong khi đầu tư hạ tầng kinh tế – kỹ thuật vẫn là ưu tiên quan trọng, thì đầu tư công cần được phân bổ hợp lý hơn cho các lĩnh vực trực tiếp nâng cao năng suất dài hạn như giáo dục, y tế, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo. Thực tế cho thấy mức đầu tư công cho các lĩnh vực này hiện vẫn còn thấp so với yêu cầu và các mục tiêu đã được khẳng định trong nhiều nghị quyết của Đảng và Nhà nước. Nếu muốn nâng cao năng suất, đầu tư vào con người và tri thức phải được coi là trụ cột song song với đầu tư hạ tầng.

Cuối cùng, một định hướng ngày càng quan trọng là đầu tư công cần gắn chặt hơn với mục tiêu phát triển bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu. Điều này không chỉ dừng lại ở việc xây dựng hạ tầng “đẹp” hay “hiện đại”, mà phải chuyển sang tư duy phòng ngừa rủi ro, tăng khả năng chống chịu trước các hiện tượng thời tiết cực đoan. Đầu tư hạ tầng thích ứng với biến đổi khí hậu sẽ giúp giảm tổn thất trong dài hạn, qua đó góp phần nâng cao năng suất và chất lượng tăng trưởng.

- Theo ông, đầu tư công cần thay đổi như thế nào để trở thành đòn bẩy cho mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất của Việt Nam?

TS. Võ Trí Thành: Để thực sự trở thành đòn bẩy cho tăng trưởng dựa trên năng suất, đầu tư công nên được hướng vào những lĩnh vực vừa mang lại hiệu quả kinh tế, vừa góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và năng suất lâu dài của nền kinh tế.

Các dự án về giao thông, logistics và năng lượng nên được đầu tư một cách đồng bộ và kết nối chặt chẽ, nhằm tạo hiệu ứng lan tỏa rộng rãi, giảm chi phí cho doanh nghiệp và hỗ trợ quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiệu quả hơn.

Hạ tầng số là nền tảng quan trọng cho chuyển đổi số, giúp các doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, tiếp cận công nghệ dễ dàng hơn, nâng cao năng suất lao động và cải thiện hiệu quả hoạt động.

Hệ thống năng lượng cần đáp ứng được nhu cầu phát triển dài hạn, đảm bảo an ninh năng lượng và hạn chế tác động môi trường, đồng thời tạo dư địa để các ngành sản xuất phát triển ổn định và bền vững. Bên cạnh đó, giáo dục, y tế, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo nên được ưu tiên trong chiến lược dài hạn, vì đầu tư vào những lĩnh vực này sẽ nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy năng suất và hỗ trợ quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng một cách toàn diện.

Nhìn chung, đầu tư công sẽ trở nên thực sự hiệu quả khi kết hợp hài hòa giữa phát triển hạ tầng kinh tế – kỹ thuật, hạ tầng số, năng lượng bền vững và các lĩnh vực xã hội trọng yếu, gắn với nhu cầu thực tiễn của nền kinh tế và doanh nghiệp.

- Trong 5–10 năm tới, ông kỳ vọng đầu tư công sẽ đóng vai trò gì trong chuyển đổi mô hình tăng trưởng của Việt Nam, đặc biệt là về kinh tế số, năng suất cao và tăng trưởng xanh?

TS. Võ Trí Thành: Nhìn trong trung và dài hạn, khoảng 5–10 năm tới, có thể kỳ vọng đầu tư công sẽ tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong việc định hình và hỗ trợ quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng của Việt Nam. Tuy nhiên, vai trò này nhiều khả năng sẽ không nằm ở việc mở rộng quy mô đầu tư theo chiều rộng, mà ở việc nâng cao chất lượng, hiệu quả và tính dẫn dắt của đầu tư công đối với toàn bộ nền kinh tế.

Trước hết, trong trụ cột kinh tế số, đầu tư công được kỳ vọng sẽ đóng vai trò tạo nền tảng, thông qua việc phát triển hạ tầng số, dữ liệu và các nền tảng dùng chung. Đây là những lĩnh vực mà khu vực tư nhân khó có thể tự đầu tư đồng bộ trong giai đoạn đầu, nhưng lại có ý nghĩa then chốt đối với quá trình chuyển đổi số của cả khu vực công và khu vực tư nhân, từ đó góp phần nâng cao năng suất và hiệu quả hoạt động của nền kinh tế.

Đối với mục tiêu nâng cao năng suất, đầu tư công trong giai đoạn tới được kỳ vọng sẽ tập trung nhiều hơn vào các yếu tố nền tảng như giáo dục, đào tạo, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo. Dù tác động của những khoản đầu tư này thường không thể hiện ngay trong ngắn hạn, nhưng về dài hạn, đây là những nhân tố quan trọng giúp cải thiện chất lượng nguồn nhân lực, thúc đẩy ứng dụng công nghệ và nâng cao năng suất tổng thể.

Trong trụ cột tăng trưởng xanh, đầu tư công có thể đóng vai trò “mở đường” trong việc phát triển hạ tầng phục vụ sử dụng hiệu quả tài nguyên, thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm thiểu rủi ro từ các hiện tượng thời tiết cực đoan. Cách tiếp cận này không chỉ hướng tới mục tiêu môi trường, mà còn góp phần bảo đảm tính bền vững và khả năng chống chịu của nền kinh tế trong dài hạn.