Lá chắn của Trung Quốc trước 'cú sốc' dầu mỏ

Hàng thập kỷ hình thành “lá chắn” năng lượng

Khi giá dầu leo lên mốc 100 USD/thùng và nhiều quốc gia phải vật lộn để hạn chế tác động từ sự gián đoạn nguồn cung nhiên liệu Trung Đông, Trung Quốc đang sở hữu hai lợi thế đáng kể so với các đối thủ địa chính trị. Thứ nhất, ngày càng nhiều mẫu xe mới tại nước này vận hành bằng điện. Thứ hai, nguồn điện đó chủ yếu được sản xuất từ các nguồn năng lượng trong nước.

Trong nhiều thập kỷ qua, Trung Quốc đã chi hàng trăm tỷ USD để phát triển xe điện và các nguồn năng lượng tái tạo. Chiến lược dài hạn này hiện đang phát huy tác dụng trong bối cảnh nhiều nền kinh tế khác chao đảo vì biến động trên thị trường dầu mỏ.

Bắc Kinh đã tìm cách giảm sự phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu bằng cách mở rộng nguồn cung trong nước và đẩy mạnh phát triển các nguồn năng lượng thay thế như điện mặt trời, điện gió, thủy điện và điện hạt nhân.

Nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm dầu tinh chế như xăng và dầu diesel của Trung Quốc đã giảm trong năm ngoái, đánh dấu năm suy giảm thứ hai liên tiếp. Điều này khiến nhiều chuyên gia dự báo rằng nhu cầu dầu khí của nước này có thể đã đạt đỉnh, đồng thời giúp nền kinh tế ít dễ bị tổn thương hơn trước các cú sốc nguồn cung năng lượng.

“Trung Quốc có một lớp đệm nhất định so với các quốc gia khác. Những gián đoạn nguồn cung hay biến động giá không ảnh hưởng quá lớn đến hoạt động của nền kinh tế nước này”, bà Michal Meidan, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu năng lượng Trung Quốc tại Viện Nghiên cứu Năng lượng Oxford, nhận định.

Giá dầu đã liên tục lập đỉnh khi lo ngại gia tăng rằng xung đột đang diễn ra có thể làm tắc nghẽn giao thông qua eo biển Hormuz. Đây là tuyến đường thủy hẹp giữa Iran và Oman, nơi vận chuyển một lượng lớn dầu mỏ và khí tự nhiên của thế giới.

Các nhà lãnh đạo toàn cầu đã nhất trí giải phóng lượng dầu kỷ lục từ kho dự trữ khẩn cấp, trong khi chính quyền Mỹ cũng nới lỏng một số biện pháp trừng phạt đối với dầu xuất khẩu của Nga. Tuy nhiên, nỗi lo thiếu hụt nguồn cung vẫn chưa giảm bớt khi ngày càng nhiều tàu chở dầu và tàu hàng trở thành mục tiêu tấn công.

Mặc dù Trung Quốc nhập khẩu khoảng một nửa lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển từ Trung Đông, nước này vẫn có đủ dư địa để tránh những biện pháp khẩn cấp mà một số quốc gia châu Á đã phải áp dụng, như rút ngắn tuần làm việc xuống còn 4 ngày hoặc đóng cửa các trường đại học để tiết kiệm năng lượng.

Trong vài năm gần đây, Trung Quốc đã chuyển đổi thị trường ô tô lớn nhất thế giới từ xe chạy xăng sang xe điện với tốc độ nhanh hơn bất kỳ nền kinh tế lớn nào khác. Năm 2025, Trung Quốc bán ra nhiều xe điện hơn toàn bộ phần còn lại của thế giới cộng lại. Hiện nay, khoảng một nửa số xe hơi mới bán ra tại Trung Quốc là xe điện hoặc xe hybrid sử dụng cả điện và xăng. Theo dữ liệu mới nhất từ Hiệp hội Ô tô khách Trung Quốc, khoảng 1/3 số xe tải hạng nặng mới cũng là xe điện hoàn toàn.

Trong khi đó, theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, chỉ khoảng 22% số xe mới bán ra trong năm 2025 tại Mỹ là xe hybrid hoặc xe điện. Doanh số xe điện tại nước này thậm chí đã giảm mạnh trong những tháng cuối năm sau khi các khoản tín dụng thuế liên bang lớn hết hiệu lực.

Những khoản đầu tư khổng lồ

Một thập kỷ trước, vị trí dẫn đầu của Trung Quốc trong lĩnh vực xe điện dường như khó có thể tưởng tượng. Khi đó, doanh số xe chạy xăng vẫn tăng mạnh và nhu cầu xăng dầu cũng leo thang. Tuy nhiên, tình hình bắt đầu thay đổi sau khi chính phủ Trung Quốc rót khoảng 300 tỷ USD vào chiến dịch phát triển các tập đoàn công nghệ cao trong nước và giảm sự phụ thuộc vào nước ngoài.

Từ năm 2016 đến năm 2022, chính phủ Trung Quốc đã cung cấp hơn 5 tỷ USD trợ cấp trực tiếp cho các nhà sản xuất ô tô nhằm thúc đẩy phát triển xe điện. Hãng xe BYD là doanh nghiệp nhận được phần lớn khoản hỗ trợ này và đã vượt Tesla để trở thành nhà sản xuất xe điện lớn nhất thế giới trong năm ngoái.

Đối với Bắc Kinh, quá trình chuyển đổi sang xe điện và năng lượng tái tạo xuất phát từ mối quan tâm lâu dài về những điểm yếu trong an ninh năng lượng của Trung Quốc. Từ những năm 2000, nhà lãnh đạo Trung Quốc Hồ Cẩm Đào đã đặc biệt quan tâm đến một tuyến đường biển chiến lược khác là eo biển Malacca, nơi phần lớn dầu mỏ được vận chuyển đến Trung Quốc. Tuyến đường thủy hẹp nằm giữa Indonesia, Malaysia và Singapore này từng chiếm khoảng 25% thương mại toàn cầu.

Một tờ báo nhà nước Trung Quốc từng viết vào năm 2004 rằng: “Không ngoa khi nói rằng bất cứ ai kiểm soát eo biển Malacca cũng có thể kiểm soát tuyến đường năng lượng của Trung Quốc”. Để giảm thiểu rủi ro, Trung Quốc đã xây dựng các cơ sở dự trữ dầu khẩn cấp và đẩy mạnh đầu tư vào năng lượng tái tạo. Ngày nay, trong số các nền kinh tế lớn tại châu Á, Trung Quốc được xem là quốc gia ít chịu tác động nhất từ sự gián đoạn nguồn cung dầu khí từ Trung Đông.

Hiện Trung Quốc là quốc gia nhập khẩu dầu khí lớn nhất thế giới. Than đá vẫn chiếm hơn một nửa nhu cầu năng lượng của nước này, trong khi dầu mỏ và khí tự nhiên chiếm khoảng 1/4. Phần còn lại được cung cấp bởi năng lượng hạt nhân và các nguồn tái tạo như điện mặt trời, điện gió và thủy điện.

“Việc Trung Quốc thúc đẩy năng lượng tái tạo không chỉ vì lý do môi trường mà còn nhằm đảm bảo an ninh năng lượng và tạo động lực tăng trưởng kinh tế. An ninh năng lượng luôn là ưu tiên hàng đầu”, ông Mathias Larsen, chuyên gia chính sách cấp cao tại Viện Nghiên cứu Grantham thuộc Trường Kinh tế London, cho biết.

Không hoàn toàn miễn nhiễm với giá dầu

Dù 3/4 lượng dầu tiêu thụ vẫn phải nhập khẩu, Trung Quốc đang tích lũy lượng dầu dự trữ chiến lược ở quy mô lớn. Trong 2 tháng đầu năm nay, nước này đã nhập khẩu lượng dầu nhiều hơn 16% so với cùng kỳ năm trước.

Hai ngày sau khi Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công vào Iran, Nhân dân Nhật báo (cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc) đã đăng bài trên trang nhất ca ngợi những bước tiến của quốc gia này. Bài viết nhấn mạnh rằng Trung Quốc đã xây dựng hệ thống năng lượng tái tạo lớn nhất thế giới và sở hữu mạng lưới trạm sạc xe điện lớn nhất toàn cầu.

Tuy vậy, ngay cả với những nỗ lực đó, người dân Trung Quốc vẫn không hoàn toàn miễn nhiễm với tác động của giá dầu tăng cao. Nhiều hộ gia đình vẫn phụ thuộc vào khí đốt nhập khẩu để sưởi ấm. Trong khi đó, các nhà máy Trung Quốc cần các sản phẩm hóa dầu để sản xuất những nguyên liệu quan trọng cho chuỗi cung ứng toàn cầu, như polyester cho ngành may mặc hay cao su cho lốp xe.

Khi giá dầu tăng vọt lên gần 120 USD/thùng, chủ sở hữu xe chạy động cơ đốt trong đã phải xếp hàng dài tại các trạm xăng ở hàng chục thành phố của Trung Quốc. Cơ quan hoạch định kinh tế hàng đầu của nước này đã tăng giá bán lẻ nhiên liệu thêm 5%, ghi nhận mức tăng mạnh nhất trong 4 năm. Động thái này đã khiến giá xăng trung bình lên khoảng 4,20 USD/gallon.

Không lâu sau thông báo này, một phụ nữ tại tỉnh Chiết Giang đã đăng tải bức ảnh chiếc Audi A5 màu trắng của mình đang đổ xăng lên mạng xã hội RedNote kèm theo dòng chia sẻ đầy chua chát: “Trước đây cứ đến tiệm xăng là ‘đổ đầy bình’, còn bây giờ mỗi lần đổ xăng đều khiến tôi phải cân nhắc kỹ. Mỗi lần đạp ga, tôi cảm thấy như tim mình đang rỉ máu”.