Lãi suất tăng và rủi ro tích tụ trong mỗi ngân hàng

Ngân hàng đối mặt với nhiều rủi ro

Sau giai đoạn dài duy trì ở mức thấp, lãi suất cho vay đang quay đầu tăng trở lại, đặc biệt trong lĩnh vực bất động sản. Hiện nay, nhiều ngân hàng thương mại áp dụng mức lãi suất 12 - 13%/năm cho các khoản vay mua nhà. Dù gần như gấp đôi so với trước đó, mức này vẫn được xem là “ưu đãi”, trong khi lãi suất thả nổi có thời điểm lên tới 16%/năm.

Theo ông Đỗ Thanh Tùng, Trưởng phòng cao cấp Trung tâm phân tích Chứng khoán Rồng Việt (VDSC), lãi suất tăng không chỉ mang tính chu kỳ mà còn là “bài toán hóc búa” đối với toàn hệ thống ngân hàng. Theo đó, khi chi phí vốn tăng lên, nhu cầu tín dụng có xu hướng co lại rõ rệt.

Với mặt bằng lãi suất vay mua bất động sản phổ biến từ 10 - 14%/năm, cùng mức tăng khoảng 200 điểm cơ bản ở các khoản vay khác, nhiều khách hàng buộc phải trì hoãn kế hoạch vay vốn, đặc biệt với các nhu cầu không cấp thiết như tiêu dùng hoặc đầu tư. Điều này có thể đặt nhiều ngân hàng vào “thế khó” khi bất động sản là một trong những “đầu kéo” tăng trưởng tín dụng của nhiều ngân hàng trong những năm gần đây.

Theo thống kê của HSC, dư nợ tín dụng bất động sản đã tăng từ khoảng 1.200 nghìn tỷ đồng năm 2018 lên dự kiến 4.500 nghìn tỷ đồng vào năm 2025, tức gần gấp 4 lần. Tốc độ tăng trưởng của lĩnh vực này liên tục cao hơn mặt bằng tăng trưởng tín dụng chung. Ví dụ như năm 202, tăng trưởng tín dụng bất động sản đạt khoảng 16%, nhỉnh hơn hệ thống (15%), và dự báo năm 2025 có thể lên tới 34%, bỏ xa mức 19% của toàn ngành.

Không chỉ làm suy giảm nhu cầu vay mới, lãi suất tăng còn làm bộc lộ rủi ro ở các khoản vay hiện hữu. Phần lớn các khoản vay hiện nay đều có tài sản đảm bảo là bất động sản, vốn được xem là “lá chắn” rủi ro cho ngân hàng. Tuy nhiên, khi thanh khoản trên thị trường bất động sản suy giảm vì lãi suất tăng, giá trị tài sản đi xuống khiến việc xử lý tài sản đảm bảo trở nên phức tạp và kéo dài, qua đó làm suy giảm khả năng thu hồi nợ của các ngân hàng.

Hệ quả là rủi ro nợ xấu có xu hướng gia tăng trở lại. Theo đại diện VDSC, đây là một thách thức rất đáng chú ý. “Khi lãi suất cơ sở cho các khoản vay tăng tương ứng với lãi suất huy động, khách hàng sẽ gặp khó khăn lớn trong việc đảm bảo chi trả các khoản vay đến hạn. Kịch bản này có thể dẫn đến hệ lụy là nợ xấu gia tăng trở lại trong năm 2026, tương tự như giai đoạn khó khăn năm 2022-2023”, ông Đỗ Thanh Tùng cho hay.

Phân tích chi tiết hơn, các chuyên gia của SGI Capital cho biết với dư nợ tín dụng hiện tương đương 146% GDP (hơn 18,5 triệu tỷ đồng), nếu lãi suất cho vay tăng thêm khoảng 2,5% trong năm 2026, tổng chi phí lãi vay có thể tăng thêm gần 500.000 tỷ đồng mỗi năm. Áp lực tài chính gia tăng ở doanh nghiệp và hộ gia đình cuối cùng sẽ quay trở lại hệ thống ngân hàng thông qua sự suy giảm chất lượng tín dụng.

Đáng chú ý, những tác động này thường có độ trễ. Theo SGI Capital, cần khoảng 3 - 6 tháng để ảnh hưởng lan sang tiêu dùng và lợi nhuận doanh nghiệp và 6 - 12 tháng để phản ánh rõ vào nợ xấu của hệ thống ngân hàng. Điều này đồng nghĩa với việc các ngân hàng đang phải đối mặt với một rủi ro đang tích tụ dần, ngay cả khi các chỉ số hiện tại chưa cho thấy dấu hiệu xấu đi rõ rệt.

Không chỉ chịu áp lực từ phía người vay, bản thân các ngân hàng cũng đối mặt với những thách thức nội tại khi lãi suất tăng. Nguyên nhân đến từ sự mất cân đối về kỳ hạn vốn. Hiện nay, khoảng 80% nguồn vốn huy động là ngắn hạn, trong khi gần một nửa dư nợ cho vay là trung và dài hạn. Điều này khiến các ngân hàng phải phụ thuộc vào việc liên tục đảo vòng tiền gửi để duy trì nguồn vốn.

Trong môi trường lãi suất tăng, chi phí huy động buộc phải điều chỉnh lên để đảm bảo thanh khoản, kéo theo chi phí vốn leo thang. Trong khi đó, lãi suất cho vay, đặc biệt với các khoản vay cũ, không thể điều chỉnh ngay lập tức, tạo ra độ trễ giữa đầu vào và đầu ra. Sự lệch pha này khiến biên lãi ròng (NIM) bị thu hẹp, làm suy giảm hiệu quả sinh lời của ngân hàng, ngay cả khi mặt bằng lãi suất cho vay đang ở mức cao.

Hướng đi của các ngân hàng

Theo giới phân tích, lãi suất trong hệ thống ngân hàng Việt Nam đang có xu hướng giữ ở mức cao và điều này trở thành một yếu tố khách quan mà các ngân hàng phải đối mặt trong môi trường kinh doanh hiện tại. Trong bối cảnh đó, các ngân hàng đã bắt đầu điều chỉnh chiến lược theo hướng thận trọng hơn, với trọng tâm là phân tán rủi ro và kiểm soát chặt tín dụng bất động sản.

Ông Trần Hoài Nam, Phó Tổng Giám đốc thường trực HDBank, cho biết danh mục tín dụng tại HDBank được cơ cấu theo hướng đa dạng hóa, hạn chế tập trung vào một lĩnh vực cụ thể nhằm giảm thiểu rủi ro hệ thống. Trong mảng khách hàng cá nhân, dư nợ cho vay mua nhà hiện chiếm khoảng 22,9%, trong khi các lĩnh vực khác như nông nghiệp, nông thôn và các chuỗi giá trị (năng lượng tái tạo, FMCG) được đẩy mạnh để cân bằng danh mục.

Tương tự, VietinBank cũng định hướng giảm dần sự phụ thuộc vào bất động sản khi phân bổ khoảng 80% dư nợ vào các lĩnh vực sản xuất - kinh doanh. Cách tiếp cận này nhằm hạn chế tác động lan truyền từ sự suy giảm của thị trường địa ốc đến chất lượng tài sản và tỷ lệ nợ xấu của ngân hàng.

Không chỉ điều chỉnh về cơ cấu tín dụng, ngân hàng còn kiểm soát chặt chẽ tiêu chuẩn cho vay bất động sản - lĩnh vực rủi ro đang có xu hướng gia tăng trong môi trường lãi suất cao. Theo đó, dòng vốn được ưu tiên cho nhu cầu mua nhà ở thực thay vì đầu cơ, đồng thời chỉ tập trung vào các dự án có pháp lý hoàn chỉnh, chủ đầu tư có năng lực tài chính tốt và thuộc phân khúc có tính thanh khoản cao.

Ở góc độ nguồn vốn, bài toán kiểm soát chi phí cũng được đặt ra nhằm giảm áp lực lên khách hàng vay và hạn chế nguy cơ phát sinh nợ xấu. Đại diện HDBank cho biết ngân hàng chủ động thực hiện các giải pháp tối ưu hóa nguồn vốn đầu vào (tăng tỷ trọng CASA, khai thác vốn quốc tế,…) nhằm giảm áp lực tăng lãi suất cho vay đối với khách hàng, từ đó giảm nguy cơ khách hàng mất khả năng thanh toán.

VietinBank cũng xác định trọng tâm chiến lược là cải thiện chi phí huy động vốn, trong đó việc gia tăng tỷ trọng CASA đóng vai trò then chốt nhằm giảm chi phí đầu vào và qua đó cải thiện biên lãi (NIM).

Song song với đó, các ngân hàng cũng đẩy mạnh số hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm tối ưu chi phí vận hành và nâng cao hiệu quả quản trị. Việc duy trì chỉ số chi phí trên thu nhập (CIR) ở mức thấp giúp tạo ra biên lợi nhuận đủ dày, qua đó giảm áp lực phải tăng lãi suất cho vay quá cao mà vẫn đảm bảo hiệu quả kinh doanh. Không chỉ dừng ở bài toán chi phí, công nghệ còn trở thành công cụ quan trọng trong kiểm soát rủi ro tín dụng, nhất là trong bối cảnh lãi suất tăng làm gia tăng áp lực trả nợ của khách hàng.

Trong bối cảnh lãi suất duy trì ở mức cao và rủi ro tín dụng gia tăng, các ngân hàng vẫn theo đuổi mục tiêu tăng trưởng, nhưng với cách tiếp cận thận trọng hơn. Bài toán đặt ra không chỉ là mở rộng tín dụng, mà còn là kiểm soát chất lượng tài sản, tối ưu chi phí vốn và nâng cao năng lực quản trị rủi ro nhằm duy trì tăng trưởng bền vững trong một chu kỳ nhiều biến động.