P2P lending: Sau thử nghiệm sẽ... tiếp tục nghiên cứu?

Nhìn lại sự phát triển của P2P lending tại Việt Nam

Tại Việt Nam, với quy mô dân số hơn 100 triệu người và khoảng hơn 60% dân số trong độ tuổi lao động, thị trường tài chính tiêu dùng được đánh giá có tiềm năng. Tuy nhiên, theo các báo cáo khảo sát, tỷ lệ người dân gặp khó khăn hoặc không thể tiếp cận các dịch vụ tài chính chính thống vẫn ở mức đáng kể. Trong bối cảnh đó, cho vay ngang hàng (P2P lending) đã xuất hiện như một giải pháp công nghệ tài chính (Fintech) nhằm kết nối trực tiếp bên đi vay và bên cho vay thông qua các nền tảng số.

Về mặt thực tiễn, mô hình P2P lending bắt đầu phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam từ năm 2016 với các công ty tiêu biểu như Tima, Trustcircle, Lendbiz, Vnvon.com. Các nền tảng này cho phép thực hiện giao dịch qua website, ứng dụng di động hoặc mạng xã hội với quy trình xét duyệt đơn giản và thời gian nhanh hơn so với ngân hàng truyền thống.

Tuy nhiên, sự phát triển nóng này cũng nảy sinh nhiều biến tướng tiêu cực, đặc biệt là tình trạng “tín dụng đen” núp bóng các ứng dụng cho vay trực tuyến. Các nhóm tội phạm đã lợi dụng kẽ hở pháp lý để thực hiện hành vi cho vay nặng lãi với lãi suất thực tế lên tới hàng trăm phần trăm mỗi tháng thông qua các loại “phí dịch vụ” hoặc “phí quản lý” nhằm lách quy định về lãi suất trong Bộ luật Hình sự.

Về khung pháp lý, cho đến trước năm 2025, Việt Nam vẫn thiếu hụt các quy định cụ thể để quản lý mô hình này, dẫn đến những rủi ro cho cả người vay và người cho vay. Để giải quyết khoảng trống này, Chính phủ đã ban hành Nghị định 94/2025/NĐ-CP quy định về Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng (Regulatory Sandbox), có hiệu lực từ ngày 01/07/2025. Theo Nghị định, “Giải pháp cho vay ngang hàng” được định nghĩa là giải pháp ứng dụng công nghệ thông tin do công ty cho vay ngang hàng cung cấp để kết nối thông tin, hỗ trợ giao kết hợp đồng trên nền tảng số giữa khách hàng là bên đi vay và bên cho vay.

Nghị định 94/2025/NĐ-CP thiết lập các điều kiện tương đối chặt chẽ để các công ty Fintech tham gia thử nghiệm P2P lending. Thứ nhất, phải là pháp nhân được thành lập và hoạt động hợp pháp tại Việt Nam, không phải doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Thứ hai, về người đại diện theo pháp luật và Tổng giám đốc phải có bằng đại học chuyên ngành liên quan, có ít nhất 02 năm kinh nghiệm quản lý trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng và không có án tích. Thứ ba, hệ thống công nghệ thông tin và lưu trữ dữ liệu phải đặt tại lãnh thổ Việt Nam, đảm bảo tính bảo mật và vận hành liên tục.

Bên cạnh đó, Quyết định 2866/QĐ-NHNN ban hành ngày 22/07/2025 đã cụ thể hóa giới hạn về dư nợ để kiểm soát rủi ro trong quá trình thử nghiệm. Theo đó, dư nợ tối đa của một bên đi vay tại một giải pháp cho vay ngang hàng là 100 triệu đồng và tổng dư nợ tại tất cả các giải pháp tham gia cơ chế thử nghiệm không được vượt quá 400 triệu đồng.

Ngân hàng thương mại và P2P lending: Từ cạnh tranh đến hợp tác

Trong hệ sinh thái Fintech, P2P lending không hoạt động tách biệt mà có mối liên hệ mật thiết, mang tính tương hỗ và chịu sự kiểm soát thông qua hệ thống các tổ chức tín dụng (TCTD). Nghị định 94/2025/NĐ-CP và các báo cáo thực tiễn đã chỉ ra ba khía cạnh chính của mối liên hệ này:

Thứ nhất, vai trò của TCTD với tư cách là bên cho vay và đối tác hợp tác. Nghị định 94/2025/NĐ-CP quy định bên cho vay trong giải pháp P2P lending có thể bao gồm các pháp nhân, trong đó có cả các tổ chức tín dụng và chi nhánh ngân hàng nước ngoài. “Thực tế cho thấy nhiều ngân hàng đã chủ động hợp tác với các công ty Fintech để tìm kiếm khách hàng tiềm năng, đặc biệt là nhóm khách hàng cá nhân và doanh nghiệp siêu nhỏ. Ví dụ, Lendbiz đã hợp tác với PGbank và VIB để triển khai các dịch vụ tài khoản cho khách hàng đầu tư. Việc hợp tác này giúp ngân hàng tận dụng công nghệ của Fintech để giảm chi phí vận hành và mở rộng phạm vi phục vụ.

Thứ hai, mối liên hệ giữa các ngân hàng thương mại và các công ty công nghệ tài chính cung cấp giải pháp P2P lending còn nằm ở sự bắt buộc sử dụng hạ tầng thanh toán của ngân hàng. Đây là quy định then chốt để đảm bảo tính minh bạch và ngăn ngừa rửa tiền. Theo đó, việc giải ngân và thanh toán khoản vay, lãi, phí trong giao dịch P2P lending phải thực hiện thông qua tài khoản thanh toán của khách hàng mở tại các TCTD hoặc ví điện tử tại các tổ chức cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán. Các công ty P2P lending tham gia thử nghiệm không được phép trực tiếp thực hiện các hoạt động kinh doanh ngoài phạm vi Giấy chứng nhận, không được tự cung cấp biện pháp bảo đảm cho khoản vay hoặc hoạt động với tư cách là khách hàng trên chính nền tảng của mình.

Thứ ba là sự kết nối và chia sẻ dữ liệu với Trung tâm Thông tin tín dụng Quốc gia Việt Nam (CIC). Các công ty P2P lending có trách nhiệm báo cáo và khai thác thông tin từ CIC để xác định mức độ tín nhiệm và quản lý dư nợ tối đa của khách hàng. Ngược lại, CIC được phép sử dụng dữ liệu từ các giải pháp P2P lending để xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin tín dụng quốc gia, phục vụ công tác quản trị rủi ro cho toàn hệ thống ngân hàng. Mối liên hệ này giúp giảm thiểu tình trạng bất đối xứng thông tin, một trong những trở ngại lớn nhất của hoạt động tín dụng truyền thống.

P2P lending sau giai đoạn thử nghiệm

Dù sự ra đời của Nghị định 94/2025/NĐ-CP là bước tiến quan trọng, quá trình triển khai P2P lending tại Việt Nam vẫn đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện để phát triển bền vững.

Một là, hoàn thiện khung pháp lý chính thức sau giai đoạn thử nghiệm. Cơ chế thử nghiệm chỉ kéo dài tối đa 02 năm (có thể gia hạn). Kết quả từ giai đoạn này sẽ là căn cứ thực tiễn để cơ quan nhà nước nghiên cứu, xây dựng khung khổ pháp lý chính thức. Thách thức đặt ra là làm thế nào để luật hóa các quy định về phí dịch vụ và lãi suất một cách rõ ràng, tránh tình trạng tội phạm lợi dụng kẽ hở để thực hiện “tín dụng đen”. Cần có một nghị định hoặc luật riêng biệt để điều chỉnh Fintech, thay vì chỉ dừng lại ở các quy định thử nghiệm.

Hai là, thu hẹp khoảng cách về hạ tầng số và kỹ năng công nghệ. Thực tiễn cho thấy dù tỷ lệ sở hữu điện thoại thông minh cao, chất lượng kết nối internet tại các vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa vẫn còn hạn chế. Bên cạnh đó, trình độ dân trí số và nhận thức về an toàn tài chính của người dân còn thấp, dẫn đến tâm lý thiếu tin tưởng vào các kênh giao dịch trực tuyến và dễ bị lừa đảo. Việc thúc đẩy tài chính toàn diện không chỉ nằm ở công nghệ mà còn cần các chương trình giáo dục tài chính quốc gia để người dân biết cách sử dụng các công cụ Fintech một cách an toàn.

Ba là, tăng cường bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và an ninh mạng. Khi tham gia P2P lending, khách hàng phải đối mặt với rủi ro lộ lọt dữ liệu cá nhân cao do các ứng dụng thường yêu cầu truy cập danh bạ, hình ảnh, video trên điện thoại. Do đó, cần có các quy định nghiêm ngặt về việc thu thập, lưu trữ và chuyển giao thông tin khách hàng cho bên thứ ba. Đồng thời, các công ty Fintech phải xây dựng quy trình giải quyết khiếu nại và bồi thường thiệt hại minh bạch để bảo vệ lợi ích hợp pháp của người dùng khi xảy ra sự cố kỹ thuật hoặc tranh chấp.

Cuối cùng là vấn đề vốn đầu tư. Nghị định 94/2025/NĐ-CP quy định công ty Fintech tham gia thử nghiệm P2P lending không được là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Quy định này có thể nhằm đảm bảo an ninh tài chính trong giai đoạn thử nghiệm nhưng cũng vô hình trung hạn chế nguồn lực vốn và công nghệ từ các quốc gia có kinh nghiệm phát triển Fintech mạnh mẽ. Trong tương lai, việc xem xét nới lỏng hoặc có cơ chế hợp tác quốc tế phù hợp sẽ giúp mô hình P2P lending tại Việt Nam có thêm động lực để cạnh tranh và phát triển.

Hoạt động P2P lending tại Việt Nam có thể mở rộng cơ hội tiếp cận vốn cho nhóm khách hàng khó tiếp cận tín dụng ngân hàng. Tuy nhiên, để hạn chế rủi ro lừa đảo, cho vay nặng lãi và tranh chấp liên quan đến dữ liệu, vai trò điều tiết và giám sát của Nhà nước thông qua cơ chế thử nghiệm có kiểm soát là điều kiện cần để thị trường phát triển ổn định.