Thế hệ doanh nhân mới tại Trung Quốc: Không mơ IPO tỷ USD, không muốn là Jack Ma

Được hậu thuẫn bởi các chính sách của nhà nước, lực lượng lao động mới này đang khai thác AI nhằm nâng cao năng suất, giảm chi phí và tìm kiếm cơ hội đổi mới sáng tạo. Đây cũng được xem là con đường riêng mà Trung Quốc lựa chọn để cạnh tranh với Silicon Valley trong cuộc đua AI toàn cầu.

Thế hệ "lao động doanh nhân" mới ra đời nhờ AI

Sau đại dịch Covid-19, thị trường lao động Trung Quốc xuất hiện một nhóm lao động mới, thường được gọi là "entrepreneurial workers" – những người vừa không còn là nhân viên truyền thống, nhưng cũng chưa phải chủ doanh nghiệp thực thụ.

Khác với làn sóng "khởi nghiệp đại chúng" của giai đoạn giữa thập niên 2010, khi cơ hội phát triển dường như rộng mở, những người lao động ngày nay phải sống trong trạng thái lưng chừng giữa làm thuê và tự kinh doanh.

Điểm khác biệt lớn nhất là AI đã trở thành công cụ trung tâm.

Nhiều người sử dụng AI tạo sinh để viết nội dung quảng cáo, thiết kế hình ảnh, vận hành cửa hàng thương mại điện tử hay sản xuất phim ngắn. Một số khác xây dựng podcast, mở quán cà phê độc lập, viết blog hoặc phát triển các mô hình kinh doanh sáng tạo quy mô nhỏ nhằm tìm kiếm sự cân bằng mới giữa công việc và cuộc sống.

Nếu thế hệ khởi nghiệp trước được sinh ra trong thời kỳ bùng nổ của các nền tảng số, dòng vốn đầu tư dồi dào và niềm tin mạnh mẽ vào công nghệ, thì thế hệ năm 2026 lại trưởng thành giữa bối cảnh thị trường bất động sản suy giảm, nền kinh tế số bước vào giai đoạn ổn định, AI phổ biến rộng rãi và rủi ro trở thành điều bình thường.

Thế hệ lao động mới không còn tin rằng chỉ cần làm việc chăm chỉ là sẽ thành công.

Họ hiểu rằng các nền tảng số có thể thay đổi thuật toán bất cứ lúc nào, lượng truy cập có thể biến mất chỉ sau một đêm và AI đang nhanh chóng làm giảm giá trị của nhiều kỹ năng từng được xem là lợi thế cạnh tranh.

Thay vì thuê nhiều nhân viên, một cá nhân giờ đây có thể sử dụng AI để viết nội dung, thiết kế đồ họa, chỉnh sửa video, chăm sóc khách hàng và xử lý nhiều công việc khác cùng lúc.

Mục tiêu của họ không còn là xây dựng tập đoàn công nghệ trị giá hàng chục tỷ USD.

Điều họ mong muốn đơn giản hơn nhiều: đủ tiền trả tiền thuê nhà, đóng bảo hiểm xã hội, trang trải cuộc sống và giữ lại cho mình một khoảng không để thở giữa áp lực cạnh tranh ngày càng lớn.

Chính trong hoàn cảnh đầy bất ổn đó, nhiều người trẻ Trung Quốc bắt đầu nhìn nhận lại ý nghĩa của lao động.

Nếu trước đây thành công thường được gắn với IPO, sở hữu nhà ở hay tự do tài chính thì hiện nay, ngày càng nhiều người đặt câu hỏi: công việc còn có thể mang lại điều gì ngoài tiền bạc?

Dù vẫn phải đối mặt với nhiều rủi ro, họ đang từng bước xây dựng một lối sống mới, trong đó AI không chỉ là công cụ kiếm tiền mà còn giúp tạo ra sự linh hoạt để cân bằng cuộc sống.

Điều đáng chú ý là chính tâm lý chán nản do "neijuan" (thường được dịch là "nội quyển" hay "cuộc cạnh tranh nội bộ vô tận", một trong những khái niệm phổ biến nhất trên mạng xã hội Trung Quốc) tạo ra lại vô tình trở thành môi trường nuôi dưỡng một làn sóng đổi mới sáng tạo mới tại Trung Quốc.

Con đường AI của Trung Quốc khác Silicon Valley

Không giống Silicon Valley – nơi được thúc đẩy bởi nguồn vốn đầu tư khổng lồ, các nền tảng độc quyền và cuộc đua huy động vốn liên tục, các công ty AI nền tảng của Trung Quốc như DeepSeek buộc phải tìm kiếm hướng đi khác.

Các lệnh kiểm soát xuất khẩu chip của Mỹ khiến doanh nghiệp Trung Quốc không thể đơn giản mua thêm GPU rồi mở rộng quy mô huấn luyện mô hình như các đối thủ phương Tây.

Thay vào đó, họ tập trung vào việc nén mô hình AI, tối ưu kiến trúc, nâng cao hiệu quả kỹ thuật và phát triển hệ sinh thái mã nguồn mở nhằm giảm chi phí huấn luyện nhưng vẫn duy trì hiệu quả triển khai.

Đây không đơn thuần là giải pháp tiết kiệm chi phí mà được xem như một hình thức đổi mới sáng tạo trong điều kiện nguồn lực bị giới hạn, hình thành dưới sức ép đồng thời từ các lệnh hạn chế bên ngoài và sự cạnh tranh khốc liệt trong nước.

Sự phát triển của AI tại Trung Quốc không chỉ là kết quả của chính sách công nghiệp quốc gia hay chiến lược của các tập đoàn công nghệ lớn.

Trong nhiều năm, hàng triệu người hoạt động trên các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội, sản xuất phim ngắn hay kinh tế tự do đã phải học cách tối ưu từng đồng chi phí để tồn tại.

Chính họ đang tạo ra môi trường ứng dụng phong phú nhất cho các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) do Trung Quốc phát triển.

Những sáng kiến tiết kiệm từng chỉ được xem là giải pháp sinh tồn của từng cá nhân giờ đây lại trở thành động lực thúc đẩy hệ sinh thái AI mang bản sắc riêng của Trung Quốc.

Khái niệm "đổi mới tiết kiệm" (frugal innovation) – vốn nổi tiếng từ truyền thống jugaad của Ấn Độ, tức tạo ra nhiều giá trị hơn với ít nguồn lực hơn, đang được Trung Quốc nâng lên thành một năng lực mang tính hệ thống.

Trong bối cảnh bị hạn chế công nghệ, dòng vốn đầu tư thận trọng hơn và cạnh tranh ngày càng gay gắt, cách tiếp cận này có thể giúp Trung Quốc xây dựng lợi thế riêng trong cuộc đua AI toàn cầu.

Nhà nước đóng vai trò trung tâm trong mô hình khởi nghiệp AI

Khác với hình tượng doanh nhân đơn độc thường thấy trong văn hóa khởi nghiệp của Mỹ, doanh nhân Trung Quốc hiếm khi tách rời khỏi hệ thống chính sách của nhà nước.

Khi cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung ngày càng quyết liệt và AI tạo sinh trở thành ưu tiên chiến lược, chính quyền Trung Quốc cũng chuyển trọng tâm từ phong trào "khởi nghiệp đại chúng" sang hỗ trợ có mục tiêu cho AI, hạ tầng tính toán và an ninh công nghiệp.

Nhiều chính quyền địa phương đã bắt đầu thử nghiệm mô hình "doanh nghiệp một người" sử dụng AI.

Các gói hỗ trợ bao gồm phiếu sử dụng tài nguyên điện toán, văn phòng giá rẻ, tận dụng các khu công nghiệp bỏ trống cùng dữ liệu và mô hình AI để giúp người lao động mất việc từ các công ty công nghệ lớn khởi nghiệp.

Mô hình này vừa giúp giảm rào cản gia nhập thị trường, vừa tạo điều kiện để mỗi cá nhân kết hợp cùng các tác nhân AI (AI Agents) vận hành doanh nghiệp nhỏ của riêng mình.

Tuy nhiên, nó cũng khiến hoạt động khởi nghiệp phụ thuộc nhiều hơn vào chu kỳ chính sách của nhà nước.

Sự kết hợp giữa chiến lược sinh tồn của những lao động doanh nhân, hướng phát triển AI của Trung Quốc, chính sách công nghiệp quốc gia và kinh nghiệm tối ưu nguồn lực của các nền kinh tế đang phát triển đang từng bước tạo nên một mô hình đổi mới hoàn toàn khác.

Đó không phải mô hình mở rộng dựa trên dòng vốn khổng lồ như Silicon Valley, cũng không còn là con đường sao chép công nghệ của các nước đi sau.

Mô hình này vẫn đang trong quá trình định hình và còn chứa đựng nhiều mâu thuẫn. Tuy nhiên, nó cho thấy một thực tế đáng chú ý: những đổi mới quan trọng trong tương lai có thể không chỉ xuất hiện ở nơi tập trung nhiều vốn nhất, mà còn có thể được sinh ra tại những môi trường khan hiếm nguồn lực nhất, nơi áp lực cạnh tranh lớn nhất và nhu cầu tìm ra những cách thức mới để tồn tại trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.