Tín dụng tư nhân: 'Vùng tối' của thị trường 3.000 tỷ USD đe dọa hệ thống tài chính?

Những thất bại của các công ty tín dụng gần đây đã khiến các ngân hàng truyền thống chịu mức thua lỗ ngày càng lớn. Đồng thời, các lo ngại về tình hình tài chính của những ngân hàng khu vực tại Mỹ cũng gia tăng, làm dấy lên nghi vấn về việc nới lỏng tiêu chuẩn cho vay và những rủi ro tiềm ẩn từ một “vùng tối” ít được giám sát của hệ thống tài chính, thường được gọi là lĩnh vực ngân hàng ngầm.

Tín dụng tư nhân: Lợi ích và rủi ro

Tín dụng tư nhân xuất hiện từ những năm 1980 như một lĩnh vực khá chuyên biệt, chuyên cung cấp các khoản vay cho doanh nghiệp.

Khác với ngân hàng - nơi các khoản vay được bảo đảm bằng tiền gửi của khách hàng - các công ty tín dụng tư nhân sử dụng nguồn vốn huy động từ nhà đầu tư như quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm hoặc cá nhân giàu có. Tuy nhiên, mối liên hệ giữa họ và hệ thống ngân hàng truyền thống ngày càng chặt chẽ, khiến các tổ chức cho vay tại châu Âu cũng chịu mức độ rủi ro nhất định từ lĩnh vực này.

Ngành tín dụng tư nhân thực sự bùng nổ sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, khi các cơ quan quản lý siết chặt hoạt động của ngân hàng, buộc họ phải tăng vốn dự phòng để hạn chế rủi ro.

Các quy định mới cũng yêu cầu ngân hàng phải kiểm tra kỹ lưỡng hơn đối với người vay, khiến việc cho vay trở nên chậm hơn và tốn kém hơn. Điều này tạo ra khoảng trống trên thị trường, và tín dụng tư nhân nhanh chóng tận dụng để mở rộng.

Cùng lúc đó, môi trường lãi suất thấp sau khủng hoảng giúp các công ty tín dụng tư nhân dễ dàng vay được lượng vốn lớn, kể cả từ ngân hàng, để tiếp tục cấp tín dụng cho doanh nghiệp.

Lĩnh vực này thuộc nhóm các tổ chức tài chính phi ngân hàng (NBFI), thường được gọi là “ngân hàng ngầm”, và hiện do các tập đoàn quản lý tài sản lớn tại Mỹ chi phối như Blackstone, Apollo, Ares và KKR – những cái tên cũng dẫn đầu trong ngành vốn tư nhân.

Ngoài ra, nhiều công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí và quỹ đầu tư cũng trực tiếp tham gia hoạt động cho vay.

Theo báo cáo năm 2024 của Hội đồng Tín dụng Thay thế và EY, tín dụng tư nhân hiện đã phát triển thành một ngành có quy mô khoảng 3.000 tỷ USD. BlackRock dự báo con số này có thể đạt 4.500 tỷ USD vào năm 2030.

Dù vậy, quy mô này vẫn còn nhỏ so với hệ thống ngân hàng toàn cầu, vốn có tổng tài sản gần 189.000 tỷ USD theo Hội đồng Ổn định Tài chính. Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng nhanh và sự liên kết ngày càng lớn với ngân hàng khiến lĩnh vực này thu hút sự chú ý của các cơ quan quản lý.

Một số ý kiến chỉ trích cho rằng sự phát triển của tín dụng tư nhân phần nào dựa vào việc tận dụng các kẽ hở pháp lý. Nhờ ít bị ràng buộc hơn, họ có thể giành lợi thế cạnh tranh và mở rộng thị phần nhanh chóng.

Không giống ngân hàng, các công ty tín dụng tư nhân không bắt buộc phải duy trì mức vốn dự phòng cao để bù đắp rủi ro, cũng không phải công khai đầy đủ các khoản vay trên sổ sách. Điều này giúp họ giảm chi phí và tăng tốc độ cho vay, nhưng cũng đồng nghĩa với việc mức độ giám sát thấp hơn.

Việc Mỹ chiếm ưu thế trong lĩnh vực này cũng khiến các cơ quan quản lý toàn cầu gặp khó khăn trong việc kiểm soát và đánh giá rủi ro đối với ổn định tài chính.

Tại châu Âu, thị trường này vẫn đang phát triển nhưng chưa theo kịp Mỹ. Chẳng hạn, Intermediate Capital Group có trụ sở tại London đã huy động được khoảng 50 tỷ USD cho quỹ tín dụng tư nhân của mình, thấp hơn nhiều so với Ares Management – đơn vị đã huy động tới 116 tỷ USD.

Nguồn vốn dồi dào từ tín dụng tư nhân cũng góp phần làm suy yếu thị trường chứng khoán, khi nhiều doanh nghiệp không còn cần niêm yết để huy động vốn, mà có thể chuyển sang hình thức tư nhân.

Tuy vậy, những người ủng hộ cho rằng tín dụng tư nhân mang lại lợi ích rõ rệt cho cả doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Các quỹ hưu trí và công ty bảo hiểm có thể đa dạng hóa danh mục và nâng cao lợi nhuận dài hạn, trong khi doanh nghiệp tiếp cận vốn nhanh hơn và linh hoạt hơn so với ngân hàng.

Đại diện ngành cũng cho rằng rủi ro được kiểm soát tốt hơn nhờ mức độ tham gia sâu của bên cho vay.

“Họ chấp nhận nhiều rủi ro hơn, nhưng đồng thời cũng theo sát doanh nghiệp hơn so với ngân hàng truyền thống. Thông thường, các nhà cung cấp tín dụng tư nhân sẽ tham gia rất chặt chẽ, thậm chí theo dõi hàng tuần, tùy vào từng doanh nghiệp,” ông Michael Moore, người đứng đầu Hiệp hội Vốn tư nhân và Đầu tư mạo hiểm Anh, cho biết.

Tại sao tín dụng cá nhân ngày càng được chú ý?

Sự sụp đổ của hai doanh nghiệp Mỹ - nhà cung cấp phụ tùng ô tô First Brands và công ty cho vay mua ô tô dưới chuẩn Tricolor đã làm dấy lên lo ngại về tiêu chuẩn cho vay lỏng lẻo trong một số phân khúc của thị trường tín dụng tư nhân.

Điều này có thể gây rủi ro cho toàn bộ hệ thống tài chính, khi các ngân hàng truyền thống cũng đang tham gia lĩnh vực này bằng cách đầu tư hoặc cho vay trực tiếp các công ty tín dụng tư nhân.

Jefferies - một tổ chức cho vay tầm trung tại Phố Wall - cho biết họ đang có khoản cho vay 715 triệu USD đối với First Brands, đồng thời đã thu xếp hàng tỷ USD khoản vay của doanh nghiệp này cho các nhà đầu tư khác.

Trong khi đó, JPMorgan tiết lộ đã chịu khoản lỗ 170 triệu USD từ Tricolor - công ty vừa sụp đổ giữa các cáo buộc gian lận.

Bên cạnh đó, sự thiếu minh bạch trong toàn ngành cũng là một mối lo lớn. “Không ai thực sự biết giá trị các tài sản mà họ đang nắm giữ là bao nhiêu. Đây là những khoản vay thiếu rõ ràng. Chúng ta không biết chính xác điều gì đang diễn ra, và chỉ có thể kỳ vọng các quỹ tín dụng tư nhân kiểm soát rủi ro đủ tốt để tránh tích tụ nợ xấu”, ông Raghavendra Rau, giáo sư tài chính tại Đại học Cambridge, nhận định.

Giám đốc điều hành Ngân hàng JPMorgan, ông Jamie Dimon, cũng cảnh báo rằng những vấn đề tương tự có thể còn tiếp diễn. “Khi bạn thấy một con gián, thường sẽ có nhiều con khác,” ông nói, hàm ý rằng rủi ro trong lĩnh vực này có thể chưa bộc lộ hết.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) bày tỏ lo ngại về mối liên hệ ngày càng chặt giữa ngân hàng và các tổ chức tài chính phi ngân hàng (NBFI), trong đó có tín dụng tư nhân.

IMF cảnh báo rằng trong trường hợp kinh tế suy thoái, các cú sốc từ khu vực này - như bị hạ xếp hạng tín nhiệm hoặc tài sản thế chấp giảm giá - có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tài chính của ngân hàng, thậm chí gây hiệu ứng lan rộng toàn hệ thống.

Tổ chức này cũng nhấn mạnh cần tăng cường giám sát lĩnh vực tín dụng tư nhân.

Tổng giám đốc IMF Kristalina Georgieva cho biết đây là vấn đề “khiến bà nhiều đêm mất ngủ”.

Tuy nhiên, việc thiếu minh bạch khiến các cơ quan quản lý khó đánh giá đầy đủ mức độ rủi ro. “Nói về rủi ro thì dễ, nhưng xác định khi nào và bằng cách nào chúng xảy ra lại rất khó,” ông Lee Foulger, Giám đốc ổn định tài chính của Ngân hàng Anh, cho biết. Ông cũng nhấn mạnh thách thức lớn trong việc thu thập dữ liệu đáng tin cậy để giám sát thị trường này.

Người tiêu dùng cá nhân có thể không chịu tác động trực tiếp nếu xảy ra sự cố. Tuy nhiên, rủi ro vẫn tồn tại gián tiếp, đặc biệt khi tín dụng tư nhân có liên hệ với các lĩnh vực như quỹ hưu trí - nơi đang ngày càng gia tăng mức độ tiếp xúc với loại tài sản này.

Phần lớn nguồn vốn của tín dụng tư nhân đến từ các nhà đầu tư tổ chức như công ty bảo hiểm, quỹ hưu trí và các nhà quản lý tài sản, những đơn vị đầu tư nguồn tiền lớn với thời hạn dài.

Tại Anh, Bộ trưởng Tài chính Rachel Reeves đã thúc đẩy 17 quỹ hưu trí lớn cam kết đầu tư 50 tỷ bảng vào các tài sản tư nhân trong 5 năm, bao gồm tín dụng tư nhân.

Trong khi đó, các vụ vỡ nợ quy mô lớn trong lĩnh vực này có thể gây hiệu ứng domino, lan sang toàn bộ hệ thống tài chính, bao gồm cả ngân hàng.

Ngân hàng Anh trước đó đã cảnh báo về nguy cơ các doanh nghiệp vay nợ lớn - thường được hỗ trợ bởi vốn tư nhân và tín dụng tư nhân - vỡ nợ và gây ra cú sốc tài chính toàn cầu. Theo cơ quan này, thị trường tín dụng tư nhân và cho vay đòn bẩy có mối liên hệ chặt chẽ, nên các cú sốc có thể lan truyền nhanh giữa các khu vực.

Câu hỏi đặt ra là liệu có thể siết chặt quản lý tín dụng tư nhân hay không. Tuy nhiên, do lĩnh vực này chủ yếu do các công ty Mỹ chi phối, trong khi xu hướng nới lỏng quy định tài chính vẫn diễn ra, khả năng áp dụng các quy định mới trên phạm vi toàn cầu là khá hạn chế.

Thực tế, sự phát triển mạnh của tín dụng tư nhân còn thúc đẩy các cuộc tranh luận về việc nới lỏng quy định đối với ngân hàng truyền thống, vốn cho rằng các yêu cầu dự phòng rủi ro hiện nay khiến họ khó cạnh tranh với các đối thủ ít bị kiểm soát hơn.