AI không là phép màu cho tất cả: Hàng vạn DN chật vật sống sót, cả triệu người bị sa thải

Đối với Cameron Pappas, chủ cửa hàng hoa Norton’s Florist ở Birmingham, bang Alabama, làn sóng trí tuệ nhân tạo (AI) nghe thật xa xôi.

Trong khi những “gã khổng lồ” như Nvidia, Alphabet hay Broadcom đang kéo thị trường chứng khoán lên đỉnh mới và góp phần thúc đẩy tăng trưởng GDP, Pappas lại đang sống trong “nền kinh tế thật” – nơi các doanh nghiệp nhỏ phải xoay xở từng đồng chi phí.

Các cửa hàng bán lẻ, doanh nghiệp xây dựng hay khách sạn đều đang chịu sức ép từ chi phí tăng vọt do chính sách thuế quan của chính quyền Trump, trong khi người tiêu dùng giảm mạnh chi tiêu.

“Chúng tôi phải giám sát cực kỳ chặt chẽ từng khoản chi,” Pappas, 36 tuổi, chia sẻ với CNBC.

Năm ngoái, Norton’s Florist đạt doanh thu khoảng 4 triệu USD, bán hoa, cây cảnh và quà tặng cho khách địa phương. Để tránh tăng giá – điều có thể khiến khách hàng rời bỏ – Pappas buộc phải sáng tạo trong thiết kế.

“Nếu bó hoa có 25 cành, giảm 3 hoặc 4 cành thôi là có thể giữ nguyên giá bán,” anh nói. “Điều đó buộc chúng tôi phải tính toán cực kỳ cẩn thận, đảm bảo mỗi sản phẩm được định giá tối ưu nhất.”

Bức tranh kinh tế: AI bứt phá, phần còn lại chật vật

Những câu chuyện như của Pappas đang bị che mờ bởi sức mạnh của làn sóng đầu tư AI. Theo báo cáo tháng 9 của JPMorgan Chase, trong nửa đầu năm 2025, chi tiêu cho AI đóng góp tới 1,1% vào tăng trưởng GDP, vượt qua vai trò của người tiêu dùng Mỹ như một “động cơ chính” của nền kinh tế.

Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Mỹ tăng 3,8% trong quý II/2025, sau khi giảm 0,5% ở quý đầu năm, theo Bộ Thương mại Mỹ.

Thế nhưng, sản xuất trong nước đã suy giảm 7 tháng liên tiếp, theo Viện Quản lý Cung ứng (ISM). Chi tiêu cho xây dựng gần như đi ngang, do lãi suất cao và chi phí vật liệu tăng. Công ty bất động sản Cushman & Wakefield dự báo chi phí xây dựng quý IV/2025 sẽ tăng 4,6% so với cùng kỳ năm trước, phần lớn do thuế quan áp lên vật liệu nhập khẩu.

Thị trường chứng khoán cũng đang phản ánh rõ sự phân tách giữa “AI và phần còn lại của nền kinh tế”.

Hiện có 8 công ty công nghệ được định giá trên 1 nghìn tỷ USD – tất cả đều gắn liền với AI ở mức độ nào đó: Nvidia, Microsoft, Apple, Alphabet, Amazon, Meta, Tesla và Broadcom. Riêng nhóm này chiếm 37% giá trị của chỉ số S&P 500, và chỉ riêng Nvidia với vốn hóa 4,5 nghìn tỷ USD đã chiếm hơn 7% giá trị toàn bộ chỉ số.

Nhà đầu tư đang “phấn khích” trước làn sóng chi tiêu khổng lồ cho hạ tầng AI. Cổ phiếu Broadcom đã tăng hơn 50% trong năm 2025, sau hai năm liền tăng gấp đôi. Nvidia và Alphabet cũng tăng gần 40% trong năm nay.

Nhờ đó, S&P 500 và Nasdaq lần lượt tăng 15% và 20%, chạm mức cao kỷ lục vào cuối tuần qua – bất chấp tình trạng chính phủ Mỹ đóng cửa khiến nhiều người lo lắng về nền kinh tế.

Ngược lại, các nhóm cổ phiếu tiêu dùng – bao gồm hàng tiêu dùng thiết yếu và tùy chọn – chỉ tăng chưa đến 5% từ đầu năm đến nay.

Dấu hiệu bất ổn mới nhất xuất hiện khi Target tuyên bố cắt giảm 1.800 nhân viên văn phòng – đợt sa thải lớn đầu tiên trong một thập kỷ. Cổ phiếu Target đã lao dốc 30% trong năm nay.

“Thông điệp cho thấy nền kinh tế AI đang kéo GDP tăng là đúng,” giáo sư Arun Sundararajan thuộc Trường Kinh doanh Stern (Đại học New York) nhận định. “Nhưng điều đó không có nghĩa là phần còn lại của nền kinh tế khỏe mạnh – tốc độ tăng trưởng ở những lĩnh vực khác có thể rất khiêm tốn.”

Các nhà đầu tư sẽ nghe nhiều hơn về AI trong những ngày tới, khi Meta, Microsoft và Alphabet công bố kết quả kinh doanh vào thứ Tư, tiếp theo là Apple và Amazon vào thứ Năm.

Tháng trước, Nvidia gây chú ý khi tuyên bố đầu tư 100 tỷ USD vào OpenAI, công ty hiện được định giá 500 tỷ USD. Khoản vốn này sẽ giúp OpenAI triển khai ít nhất 10 gigawatt hệ thống Nvidia, tương đương lượng điện tiêu thụ hàng năm của 8 triệu hộ gia đình Mỹ.

AMD – đối thủ của Nvidia – cũng tăng gấp đôi giá trị cổ phiếu trong năm nay, sau khi ký hợp đồng hợp tác với OpenAI. Oracle cũng hưởng lợi nhờ tham gia chuỗi hạ tầng AI toàn cầu.

Tuy nhiên, giáo sư Sundararajan cảnh báo: “Câu hỏi đặt ra là, liệu chúng ta đang thổi phồng nền kinh tế hiện tại và tự tạo ra nguy cơ sụp đổ trong tương lai?” Dù vậy, ông cho rằng nhu cầu cho hạ tầng AI vẫn chưa có dấu hiệu chững lại.

Doanh nghiệp nhỏ cố gắng "sống sót"

Với các doanh nghiệp địa phương, AI chỉ xuất hiện qua bản tin buổi tối. Theo khảo sát tháng 9 của KeyBank, một phần tư chủ doanh nghiệp nhỏ đang trong chế độ ‘sống sót’, đối mặt với chi phí tăng và thuế quan. Dù vậy, khối này vẫn chiếm khoảng 40% GDP của Mỹ.

Cửa hàng hoa Norton’s Florist được thành lập từ năm 1921, được cha của Pappas mua lại năm 2002. Doanh nghiệp này đã vượt qua Đại khủng hoảng, Thế chiến II và đại dịch Covid-19. Pappas nhớ lời cha mình – người qua đời năm 2022 – rằng những giai đoạn khó khăn chỉ là “một mùa khác của Norton’s”, và rằng “vượt bão là bản chất của kinh doanh.”

Thế nhưng, thuế quan thời Trump lại mở ra một vòng thách thức mới. Theo Bộ Nông nghiệp Mỹ, khoảng 80% hoa cắt cành ở Mỹ nhập khẩu từ Colombia và Ecuador, khiến Norton’s khó tránh được chi phí nhập khẩu tăng.

Để ứng phó, Pappas bắt đầu mua trực tiếp từ nông trại Nam Mỹ, thay vì qua nhà phân phối trung gian. “Cách đó giúp tiết kiệm đáng kể,” anh nói, gọi đây là chiến lược ‘quản lý giá thuế quan’ của mình.

Theo S&P Global, thuế quan của chính quyền Trump sẽ khiến doanh nghiệp toàn cầu thiệt hại hơn 1,2 nghìn tỷ USD trong năm nay, phần lớn chi phí này cuối cùng đều đổ lên vai người tiêu dùng.

Khi mùa mua sắm cuối năm đến gần, niềm tin tiêu dùng Mỹ trở nên đặc biệt quan trọng – và bức tranh hiện tại khá ảm đạm.

Theo khảo sát của Deloitte công bố tháng này, 57% người tiêu dùng Mỹ tin rằng nền kinh tế sẽ suy yếu trong năm tới, tăng mạnh so với mức 30% của năm ngoái – mức bi quan nhất kể từ khi Deloitte bắt đầu theo dõi vào năm 1997.

Nhóm Gen Z (18–28 tuổi) dự định giảm chi tiêu trung bình 34% trong mùa lễ năm nay, trong khi Millennials (29–44 tuổi) cũng cắt giảm khoảng 13%.

Đồng thời, tuyển dụng thời vụ trong ngành bán lẻ được dự báo giảm xuống mức thấp nhất kể từ cuộc suy thoái năm 2009, theo báo cáo của hãng tư vấn Challenger, Gray & Christmas.

Báo cáo khác của công ty này cho biết, tổng số tuyển dụng mới tại Mỹ chỉ đạt khoảng 205.000 người từ đầu năm đến nay, giảm 58% so với cùng kỳ năm ngoái.

Không chỉ bán lẻ hay dịch vụ, ngay cả các tập đoàn công nghệ hưởng lợi từ AI cũng đang cắt giảm nhân sự.

Microsoft công bố kế hoạch sa thải 9.000 người vào tháng 7, với lý do “tinh giản tầng quản lý”. Salesforce cũng thông báo cắt giảm nhân sự vì “AI giờ có thể đảm nhiệm nhiều công việc.”

Tháng 9, Starbucks khởi động kế hoạch tái cấu trúc trị giá 1 tỷ USD, đóng cửa hàng loạt cửa hàng ở Bắc Mỹ và cho thôi việc 900 nhân viên văn phòng, sau khi đã cắt 1.100 người hồi đầu năm. Cổ phiếu Starbucks giảm 6% trong năm 2025.

Wyndham Hotels & Resorts cũng báo cáo kết quả kinh doanh quý III đáng thất vọng, khiến cổ phiếu giảm 25% kể từ đầu năm. CEO Geoff Ballotti thừa nhận “môi trường kinh tế vĩ mô đầy thách thức.”

Ngay cả các chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ cũng cảnh báo rằng AI không phải liều thuốc thần.

Theo Hatim Rahman, Phó giáo sư tại Trường Quản lý Kellogg (Đại học Northwestern), AI chưa thể giúp doanh nghiệp bù đắp doanh thu sụt giảm ngay lập tức.

“AI không phải một giải pháp cắm-và-chạy,” Rahman nói. “Để tận dụng hiệu quả, các tổ chức cần thời gian thích ứng về con người, quy trình, văn hóa và công cụ. Con đường đến tương lai sẽ gập ghềnh, không hề bằng phẳng.”

Một mặt, làn sóng đầu tư hàng trăm tỷ USD vào AI đang đẩy các chỉ số kinh tế và thị trường chứng khoán Mỹ lên cao chưa từng có. Nhưng mặt khác, hàng triệu doanh nghiệp nhỏ – trụ cột của nền kinh tế – lại đang vật lộn để tồn tại.

Giữa những con số GDP hào nhoáng, vẫn còn đó những chủ cửa hàng như Cameron Pappas, đang phải cắt bớt vài cành hoa trong bó để giữ chân khách hàng. Và trong khi AI mang đến viễn cảnh “tăng trưởng không giới hạn”, thì ở đời thực, hàng triệu người Mỹ vẫn đang phải tính toán từng đồng – chỉ để vượt qua mùa đông kinh tế đang tới.