Bước vào thị trường lao động: Vững nghề có thu nhập tốt, 'chìa khóa' để thoát nghèo

Trong Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021 - 2025, nội dung “Phát triển giáo dục nghề nghiệp, việc làm bền vững” được thiết kế thành một dự án riêng, có mục tiêu, lộ trình và các chỉ tiêu cụ thể.

Qua đó, chương trình hướng tới hỗ trợ đào tạo nghề cho người nghèo, gắn kết chặt chẽ giáo dục nghề nghiệp với tạo việc làm, sinh kế bền vững.

Học nghề là cầu nối giúp người dân vươn lên khỏi khó khăn

Theo thống kê, năm 2025, Việt Nam đã đào tạo khoảng 2,2 triệu người trong hệ thống giáo dục nghề nghiệp, vượt 107% kế hoạch đề ra. Hơn 7.200 doanh nghiệp phối hợp với cơ sở đào tạo, tạo cơ hội thực hành và tiếp nhận hơn 310.000 học sinh, sinh viên thực tập. Tỷ lệ học viên tốt nghiệp có việc làm đạt trên 80%, trong đó khoảng 70–75% làm đúng ngành nghề được đào tạo.

Ở cấp địa phương, các chương trình đào tạo nghề gắn với thị trường lao động đã hỗ trợ tạo việc làm và giảm nghèo bền vững. Ví dụ, tại tỉnh Tuyên Quang, hơn 23.000 lao động thuộc hộ nghèo và cận nghèo được tuyển sinh vào các cơ sở đào tạo nghề và tiếp cận việc làm, giúp cải thiện thu nhập và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Bình luận về những con số này, dưới góc nhìn của cơ quan quản lý nhà nước, trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, TS Trương Anh Dũng, Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho biết con số này cho thấy hiệu quả của mô hình kết hợp giữa đào tạo và doanh nghiệp, giúp người học tiếp cận công việc phù hợp ngay sau khi ra trường.

“Đào tạo nghề thực sự là chiếc cầu nối giúp người dân vươn lên, đặc biệt ở những vùng khó khăn, nơi các giải pháp khác ít hiệu quả hơn”, ông Dũng nhận định.

Theo nhận định của các nhà quản lý giáo dục nghề nghiệp, điều quan trọng nhất trong mô hình này không chỉ là “dạy một cái nghề”, mà là giúp học sinh nhìn thấy tương lai cụ thể của mình sau đào tạo. Khi có việc làm ổn định, thu nhập đều đặn, các em không chỉ tự nuôi sống bản thân mà còn có khả năng hỗ trợ gia đình, từng bước thay đổi vị thế kinh tế của cả hộ.

Đáng chú ý hơn, tác động tích cực của đào tạo nghề gắn với việc làm còn thể hiện ở sự thay đổi nhận thức. Thay vì tâm lý tự ti, cam chịu hay trông chờ vào trợ cấp, nhiều học sinh sau khi có nghề, có việc đã hình thành ý thức tự lập, kỷ luật lao động và khát vọng vươn lên. Các em trở thành minh chứng sống động cho hiệu quả của phân luồng giáo dục, góp phần thay đổi quan niệm xã hội vốn còn nặng về bằng cấp. Theo các chuyên gia, nếu được đầu tư bài bản, gắn chặt với nhu cầu doanh nghiệp và có chính sách hỗ trợ phù hợp cho học sinh yếu thế, đào tạo nghề không chỉ giải quyết bài toán việc làm, mà còn là giải pháp căn cơ để giảm nghèo bền vững, tạo ra những con đường đi khác nhưng không kém phần vững chắc cho thế hệ trẻ.

Thực tế tại Trường Trung cấp nghề Giao thông Công chính là một ví dụ điển hình. Nhiều sinh viên theo học nghề lái xe tại đây, phần lớn xuất thân từ gia đình nông thôn, lao động tự do hoặc thuộc nhóm thu nhập thấp, đã có bước ngoặt rõ rệt sau khi hoàn thành chương trình đào tạo. Điểm khác biệt của nhà trường không chỉ nằm ở việc cấp chứng chỉ lái xe, mà còn ở cách tổ chức đào tạo sát thực tế, tăng thời lượng thực hành và liên kết chặt chẽ với các doanh nghiệp vận tải, logistics, xe buýt, taxi và doanh nghiệp xây dựng để giới thiệu việc làm cho học viên ngay sau tốt nghiệp.

Hiệu quả là vậy, nhưng ở chiều ngược lại, theo số liệu của Cục Thống kê, Bộ Tài chính, tỷ lệ lao động Việt Nam có bằng cấp, chứng chỉ đào tạo nghề tính đến quý I/2025 là khoảng 28,8%, nghĩa là có hơn 70% lực lượng lao động chưa qua đào tạo chính quy, cho thấy chất lượng nguồn nhân lực còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu thị trường lao động hiện đại và hội nhập, đòi hỏi đẩy mạnh đào tạo nghề để nâng cao trình độ chuyên môn kỹ thuật, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao.

Ông Nguyễn Huy Minh, Phó trưởng ban Ban Thống kê dân số và lao động, Cục Thống kê, cho biết thị trường lao động vẫn tiếp tục xu hướng phục hồi. Tuy nhiên chất lượng cung lao động còn nhiều hạn chế, chưa đáp ứng nhu cầu lao động của một thị trường lao động hiện đại, linh hoạt, bền vững và hội nhập.

"Cả nước chỉ có 28,8% lao động qua đào tạo, có bằng cấp, chứng chỉ. Thực tế, thị trường lao động đang thiếu cả về số lượng và trình độ chuyên môn kỹ thuật, đặc biệt là nguồn nhân lực chất lượng cao. Vấn đề này đặt ra yêu cầu về chính sách đào tạo, phân luồng giáo dục để đẩy mạnh và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Lao động có việc làm có xu hướng tăng nhưng thị trường lao động phát triển chưa bền vững. Cụ thể, 64,3% lao động có việc làm phi chính thức làm các công việc bấp bênh, thiếu tính ổn định với thu nhập thấp, tăng 0,7 điểm phần trăm so với quý trước, ông Minh nói.

Đẩy mạnh đào tạo gắn với thực tiễn

Để nâng cao hiệu quả đào tạo nghề, ông Dũng cho rằng điểm mấu chốt hiện nay là phải gắn chặt với nhu cầu thực tế của thị trường lao động và doanh nghiệp, thay vì đào tạo dàn trải, xa rời thực tiễn.

Ông Trương Anh Dũng cho biết, thời gian qua, hệ thống giáo dục nghề nghiệp đã đẩy mạnh hợp tác với doanh nghiệp trong đào tạo. Hiện trên 85% cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã ký kết hợp tác với doanh nghiệp, cùng tham gia xây dựng chương trình, xác định chuẩn đầu ra, tổ chức thực tập và tuyển dụng sau tốt nghiệp.

“Nhờ gắn đào tạo với nhu cầu thực tế, tỷ lệ học sinh, sinh viên có việc làm sau tốt nghiệp thông qua kênh hợp tác với doanh nghiệp đạt trên 85%. Đây là con số rất quan trọng, cho thấy đào tạo nghề đang đi đúng hướng”, ông Dũng nhấn mạnh.

Theo Cục trưởng Cục Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên, khi người học có việc làm ngay sau đào tạo, thu nhập được cải thiện, thì đào tạo nghề không chỉ góp phần giải quyết việc làm mà còn trở thành công cụ hữu hiệu giúp người lao động thoát nghèo và vươn lên ổn định cuộc sống.

Ông Dũng khẳng định, đào tạo nghề không chỉ là câu chuyện của hệ thống giáo dục, mà còn gắn chặt với mục tiêu an sinh xã hội, giảm nghèo và phát triển bao trùm.

"Khi người lao động được trang bị kỹ năng nghề phù hợp, có thể tham gia vào các ngành sản xuất, dịch vụ đang thiếu hụt nhân lực, họ không chỉ thoát nghèo mà còn có khả năng nâng cao thu nhập lâu dài, thích ứng với sự thay đổi của thị trường lao động.

Đào tạo nghề phải hướng tới việc làm thực chất, thu nhập thực chất. Đó chính là con đường ngắn nhất và bền vững nhất để người lao động tự thoát nghèo bằng chính năng lực của mình”, ông Trương Anh Dũng khẳng định.

Bên cạnh việc tăng cường liên kết doanh nghiệp, ông Trương Anh Dũng cho rằng cần tiếp tục tái cơ cấu hệ thống cơ sở giáo dục nghề nghiệp theo hướng tinh gọn, tập trung nguồn lực, tránh dàn trải. Việc sắp xếp lại mạng lưới không nhằm cắt giảm cơ học mà hướng tới nâng cao quy mô, chất lượng và hiệu quả đào tạo.

“Tinh gọn nhưng không cứng nhắc, quan trọng nhất là đào tạo phải đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động. Khi người học có tay nghề, có kỹ năng phù hợp, cơ hội việc làm và thu nhập sẽ bền vững hơn”, ông Dũng phân tích.

Theo đánh giá của các chuyên gia, cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa đối với lao động nông thôn, lao động ở vùng khó khăn – những nhóm dễ rơi vào vòng xoáy nghèo đói nếu không có kỹ năng nghề và việc làm ổn định.