Chiến lược FDI của Việt Nam trong giai đoạn mới: Bài học kinh nghiệm từ Nhật Bản

Kinh nghiệm từ Nhật Bản cho thấy, một quốc gia không phụ thuộc vào FDI vẫn có thể đạt được tăng trưởng vượt bậc nếu xây dựng được nền công nghiệp nội địa vững mạnh, làm chủ công nghệ và có hệ thống doanh nghiệp quốc gia đủ sức dẫn dắt. Vì vậy, bài học cốt lõi đối với Việt Nam không phải là giảm vai trò của FDI, mà là biến “FDI thành công cụ để nâng cấp năng lực quốc gia, thay vì phụ thuộc vào FDI”.

Bối cảnh FDI Việt Nam giai đoạn mới

FDI đã mang lại nhiều đóng góp quan trọng cho nền kinh tế Việt Nam, với tỷ trọng khoảng 20% GDP và gần 70% kim ngạch xuất khẩu, đồng thời góp phần hình thành các cụm sản xuất lớn trong các ngành điện tử, dệt may, chế biến. Việt Nam cũng đã thu hút được nhiều tập đoàn đa quốc gia như Samsung, Intel, LG, LEGO, Qualcomm, BP, Unilever… đầu tư và hoạt động ổn định trong nhiều năm.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đó, các hạn chế của khu vực FDI vẫn chưa được khắc phục triệt để, dù đã qua nhiều lần tổng kết và điều chỉnh chính sách. Nổi bật là tình trạng liên kết giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước còn yếu, chủ yếu do hình thức đầu tư 100% vốn nước ngoài vẫn chiếm đa số. Lao động Việt Nam phần lớn mới tham gia vào các khâu gia công, lắp ráp nên giá trị gia tăng thấp. Chuyển giao công nghệ từ khu vực FDI sang phía Việt Nam còn hạn chế, một phần do doanh nghiệp trong nước quy mô nhỏ, chưa đủ điều kiện tham gia liên doanh, đồng thời nguồn nhân lực chất lượng cao còn thiếu. Vì vậy, dù đã vươn lên vị trí thứ 32 thế giới, nền kinh tế Việt Nam vẫn chưa trở thành một trung tâm sản xuất có giá trị cao và còn phụ thuộc đáng kể vào chuỗi cung ứng bên ngoài.

Bước vào giai đoạn phát triển mới, giai đoạn hướng tới “tăng trưởng hiệu quả và thực chất”, Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức mang tính cấu trúc. Một là cạnh tranh thu hút FDI ngày càng gay gắt giữa các quốc gia trong khu vực như Indonesia, Thái Lan, cũng như các nền kinh tế lớn như Ấn Độ. Đồng thời, các xu hướng như “friend-shoring” (dịch chuyển đầu tư sang các quốc gia thân thiện) và “near-shoring” (dịch chuyển sản xuất về gần thị trường) đang làm thay đổi dòng chảy đầu tư toàn cầu. Song song với đó là yêu cầu ngày càng cao đối với FDI trong các lĩnh vực công nghệ cao, kinh tế xanh và phát triển bền vững. Đặc biệt, áp lực đạt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới khiến việc nâng cao chất lượng tăng trưởng trở thành yêu cầu cấp thiết.

Trong bối cảnh đó, những biến động phức tạp của kinh tế thế giới, với nhiều yếu tố khó dự báo, đang tạo ra cả cơ hội và thách thức đan xen, tác động trực tiếp đến định hướng phát triển của Việt Nam. Chính vì vậy, việc nghiên cứu và học hỏi kinh nghiệm quốc tế trong sử dụng FDI, đặc biệt từ những quốc gia đã thành công như Nhật Bản, trở nên cần thiết, nhằm tìm ra cách tiếp cận phù hợp hơn trước những biến động từ bên ngoài, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn ngoại trong giai đoạn phát triển mới.

Mô hình phát triển của Nhật Bản - Không phụ thuộc FDI

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, dù nền kinh tế bị tàn phá nặng nề, Nhật Bản đã lựa chọn một con đường phát triển rất khác: không dựa vào FDI, mà tập trung xây dựng nội lực quốc gia. Cốt lõi của mô hình này là ba định hướng rõ ràng: hạn chế FDI vào nội địa, tập trung phát triển doanh nghiệp trong nước và triển khai chiến lược công nghiệp hóa dưới sự dẫn dắt mạnh mẽ của nhà nước.

Trong đó, Bộ Thương mại và Công nghiệp quốc tế Nhật Bản (MITI) đóng vai trò trung tâm, điều phối và thúc đẩy phát triển kinh tế, công nghiệp và xuất khẩu. Thông qua MITI, Nhật Bản triển khai hàng loạt chính sách mang tính định hướng chiến lược: lựa chọn các ngành ưu tiên như thép, ô tô, điện tử; thực hiện bảo hộ có chọn lọc đối với FDI; đồng thời dành ưu đãi và hỗ trợ mạnh mẽ cho doanh nghiệp nội địa về tài chính, tín dụng và công nghệ.

Nhờ cách tiếp cận này, Nhật Bản đã xây dựng được lực lượng doanh nghiệp nội địa vững mạnh, với sự xuất hiện của các tập đoàn hàng đầu thế giới như Toyota, Sony, Mitsubishi. Song song đó, chính phủ Nhật Bản phát triển hệ thống “keiretsu”, một mô hình liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp, ngân hàng và công nghiệp, tạo nên sức mạnh tổng hợp cho nền kinh tế.

Một điểm đáng chú ý là Nhật Bản đạt được tỷ lệ nội địa hóa cao ngay từ giai đoạn đầu phát triển, qua đó hình thành nền tảng kinh tế tự chủ. Điều này gắn liền với chiến lược công nghệ rất rõ ràng: nhập khẩu công nghệ để học hỏi, sau đó cải tiến và tiến tới làm chủ; đồng thời đầu tư mạnh vào nghiên cứu phát triển (R&D) và đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật cao.

Từ so sánh mô hình phát triển, có thể thấy Việt Nam hiện vẫn đang dựa nhiều vào FDI như một động lực chính (“FDI-led”), trong khi Nhật Bản phát triển dựa trên nội lực với doanh nghiệp trong nước đóng vai trò trung tâm (“domestic-led”). Từ thực tiễn này, kinh nghiệm của Nhật Bản mang lại nhiều gợi mở quan trọng cho Việt Nam trong việc tái định vị vai trò của FDI.

Một là phải phát triển doanh nghiệp nội địa là trung tâm. Nếu tại Nhật Bản, doanh nghiệp trong nước là trụ cột dẫn dắt nền kinh tế, thì với Việt Nam, việc hình thành các doanh nghiệp đầu tàu mang tầm “national champions”, hỗ trợ khu vực kinh tế tư nhân lớn và nâng cao khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu là yêu cầu cấp thiết. Thực tế cho thấy, nếu không có doanh nghiệp nội đủ mạnh, FDI sẽ khó lan tỏa và không thể tạo ra tác động toàn diện đối với nền kinh tế, đặc biệt trong giai đoạn cần nâng cao chất lượng tăng trưởng.

Hai là chính sách công nghiệp chủ động, kiểm soát và chọn lọc FDI. Việt Nam cần xây dựng chính sách công nghiệp chủ động, với cách tiếp cận kiểm soát và chọn lọc FDI. Kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy việc lựa chọn ngành ưu tiên rõ ràng là yếu tố quyết định. Trong bối cảnh hiện nay, Việt Nam cần tập trung thu hút FDI vào các lĩnh vực then chốt như bán dẫn, công nghệ số, năng lượng xanh và công nghiệp chế tạo công nghệ cao. Đồng thời, cần tránh tình trạng thu hút FDI dàn trải, thiếu chọn lọc, nhất là khi thẩm quyền quản lý đã được phân cấp mạnh về địa phương. Thay vào đó, cần ưu tiên các dự án gắn với chuyển giao công nghệ, nghiên cứu phát triển (R&D) và đổi mới sáng tạo, đồng thời kiên quyết loại bỏ các mô hình gia công giá rẻ hoặc gây tác động tiêu cực đến môi trường.

Ba là làm chủ công nghệ. Một yêu cầu mang tính nền tảng là làm chủ công nghệ. Nhật Bản đã thành công nhờ chiến lược nhập khẩu công nghệ, sau đó cải tiến và tiến tới tự chủ. Từ đó, Việt Nam cần thiết lập các cơ chế ràng buộc chuyển giao công nghệ, phát triển hệ sinh thái R&D và thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp với các cơ sở đào tạo, nghiên cứu nhằm nâng cao năng lực hấp thụ và sáng tạo công nghệ.

Bốn là xây dựng chuỗi cung ứng nội địa. Việt Nam cần chú trọng xây dựng chuỗi cung ứng nội địa. Ngay từ giai đoạn đầu phát triển, Nhật Bản đã đạt được tỷ lệ nội địa hóa cao, tạo nền tảng cho một nền kinh tế tự chủ. Với Việt Nam, điều này đồng nghĩa với việc phát triển mạnh công nghiệp hỗ trợ và tăng cường kết nối giữa các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước với khu vực FDI, qua đó nâng cao giá trị gia tăng và vị thế trong chuỗi sản xuất.

Năm là phát huy vai trò nhà nước kiến tạo mạnh mẽ. Kinh nghiệm Nhật Bản cho thấy nhà nước không làm thay doanh nghiệp, nhưng đóng vai trò định hướng chiến lược, điều phối ngành và hỗ trợ thông qua các chính sách tài chính, tín dụng và công nghệ. Đối với Việt Nam, điều này đòi hỏi một hệ thống chính sách ổn định, dài hạn và đủ mạnh để tạo niềm tin cho doanh nghiệp, đồng thời dẫn dắt quá trình chuyển đổi sang mô hình tăng trưởng dựa trên nội lực.

So sánh với Việt Nam cho thấy sự khác biệt rõ nét. Trong khi Việt Nam có mức độ phụ thuộc FDI cao, doanh nghiệp nội địa còn yếu và chủ yếu nhập khẩu công nghệ, thì Nhật Bản lại phát triển dựa trên doanh nghiệp nội mạnh, làm chủ công nghệ và chiếm vị trí cao trong chuỗi giá trị. Chính sách công nghiệp của Nhật Bản được triển khai nhất quán, quyết liệt, trong khi Việt Nam vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.

Định hướng chiến lược FDI Việt Nam giai đoạn tới

Từ những bài học kinh nghiệm của Nhật Bản, yêu cầu đặt ra đối với Việt Nam không chỉ là điều chỉnh, mà là chuyển đổi căn bản mô hình FDI. Cụ thể, Việt Nam cần chuyển từ tư duy coi trọng số lượng sang ưu tiên chất lượng; từ mô hình gia công, lắp ráp sang đổi mới sáng tạo; từ cách tiếp cận thu hút đơn thuần sang thiết lập quan hệ hợp tác chiến lược với nhà đầu tư.

Trên cơ sở đó, một mô hình phát triển phù hợp có thể được xác lập theo hướng “FDI gắn với nội lực”. Trong mô hình này, FDI không còn là trụ cột duy nhất, mà đóng vai trò như một chất xúc tác, trong khi doanh nghiệp trong nước phải trở thành nền tảng của nền kinh tế và là lực lượng thực hiện các định hướng chiến lược.

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, định hướng việc thu hút và sử dụng FDI, đồng thời đảm bảo tính ổn định, nhất quán của chính sách và pháp luật trong dài hạn, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động xây dựng chiến lược và thích ứng với những thay đổi của môi trường kinh doanh.

Cùng với đó, Việt Nam cần xây dựng và triển khai các chính sách cụ thể. Nội dugn trọng tâm là áp dụng cơ chế ưu đãi có điều kiện gắn với tỷ lệ nội địa hóa và hoạt động nghiên cứu phát triển; phát triển trung tâm tài chính quốc tế theo Nghị định số 323/2025/NĐ-CP ngày 18/12/2025 của Chính phủ; hỗ trợ doanh nghiệp trong nước tham gia sâu vào chuỗi giá trị của khu vực FDI; đồng thời thu hút các nhà đầu tư chiến lược có khả năng dẫn dắt.

Nhìn tổng thể, kinh nghiệm từ Nhật Bản cho thấy tăng trưởng bền vững không đến từ việc phụ thuộc vào FDI, mà từ sức mạnh nội tại của nền kinh tế. Với Việt Nam, FDI vẫn là nguồn lực quan trọng, nhưng không thể là động lực duy nhất. Hướng đi tối ưu là kết hợp hiệu quả giữa FDI và phát triển doanh nghiệp nội địa, nhằm hình thành một nền kinh tế tự chủ nhưng hội nhập sâu.

Nếu Nhật Bản thành công với mô hình “không FDI”, thì Việt Nam nên hướng tới mô hình cao hơn: “Sử dụng FDI một cách thông minh để trở thành Nhật Bản phiên bản mới”.