Khủng hoảng và những cú bắt tay làm thay đổi xu hướng tài chính tiêu dùng

Hành vi tiêu dùng thay đổi sau đại dịch Covid-19

Đại dịch Covid-19 đã trở thành một bước ngoặt đối với ngành tài chính tiêu dùng, không chỉ tạo ra những cú sốc ngắn hạn về kinh tế mà còn làm thay đổi sâu sắc hành vi của người tiêu dùng. Sau giai đoạn đầy biến động của năm 2021, người Việt trở nên thận trọng hơn trong các quyết định tài chính, ưu tiên tiết kiệm, tích lũy và dự phòng rủi ro thay vì sẵn sàng vay mượn để phục vụ nhu cầu chi tiêu như trước.

Cùng với đó, những đợt giãn cách kéo dài cũng tạo ra cú hích mạnh mẽ cho quá trình số hóa, buộc các dịch vụ tài chính phải dịch chuyển lên môi trường trực tuyến, từ khâu tiếp cận khách hàng, thẩm định đến giải ngân. Khi cả hành vi khách hàng lẫn hạ tầng công nghệ cùng thay đổi, ngành tài chính tiêu dùng cũng bước vào một chu kỳ tái cấu trúc mới.

Trong chu kỳ mới này, các chuyên gia nhận định tín hiệu tích cực là khách hàng, đặc biệt là thế hệ trẻ, đã thích nghi rất nhanh với các dịch vụ tài chính số như ngân hàng điện tử và ví điện tử. Nhờ đó, các khoản vay tiêu dùng trên nền tảng số cũng ngày càng trở nên phổ biến khi khả năng tiếp cận được cải thiện đáng kể. Nếu như cách đây khoảng một thập kỷ, nhiều người vẫn e ngại các khoản vay từ công ty tài chính, thậm chí mang tâm lý cho rằng việc vay tại công ty tài chính là không tích cực, thì hiện nay quan điểm này đã thay đổi rõ rệt.

Trước sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng, các tổ chức tài chính cũng nhanh chóng điều chỉnh chiến lược. Hàng loạt mô hình hợp tác và sản phẩm tài chính tiêu dùng thế hệ mới lần lượt ra đời. Từ các gói vay nhanh trên ứng dụng của bên thứ ba (trung gian tài chính) đến các sản phẩm Mua trước Trả sau (Buy Now, Pay Later - BNPL) kết hợp với doanh nghiệp bán lẻ, sàn thương mại điện tử và các nền tảng số, thị trường tài chính tiêu dùng đang chứng kiến những cái bắt tay góp phần định hình lại cấu trúc toàn ngành.

Có thể kể đến Ví Trả sau MoMo - sản phẩm được cung cấp tín dụng bởi Ngân hàng TMCP Tiên Phong (TPBank), Ngân hàng TNHH MTV Việt Nam Hiện Đại (MBV) và Ngân hàng Thương mại TNHH MTV Ngoại thương Công nghệ số (VCBNeo). Trong mô hình này, MoMo đóng vai trò là nền tảng công nghệ và trung gian thanh toán. Tương tự, dịch vụ TikTok PayLater (Ví Trả sau trên TikTok Shop) được VietCredit trực tiếp cung cấp tín dụng và vận hành.

SPayLater được Ngân hàng TMCP Tiên Phong (TPBank) và Ngân hàng TMCP Việt Nam Thịnh Vượng (VPBank) cung cấp hạn mức tín dụng. Trong khi đó, Tài khoản Trả sau Zalopay được cung cấp bởi hai đối tác tài chính là Ngân hàng CIMB Việt Nam (thuộc Tập đoàn CIMB) và LOTTE Finance Vietnam (thuộc Tập đoàn LOTTE).

Ngoài ra, nhiều sản phẩm BNPL khác cũng được phát triển trên cơ sở hợp tác giữa tổ chức tài chính và các nền tảng số, như bePayLater (Be và Cake by VPBank), MWG PayLater (Thế Giới Di Động và Cake by VPBank), hay LOTTE Finance triển khai dịch vụ BNPL trên sàn thương mại điện tử Tiki.

Bên cạnh các sản phẩm BNPL, nhiều ứng dụng trung gian tài chính cũng tích hợp các gói vay nhanh của nhiều tổ chức tín dụng, đặc biệt là các công ty tài chính. Thông qua các nền tảng như ví điện tử, người dùng có thể tiếp cận các khoản vay do Home Credit, Mcredit, VietCredit, EVNFinance, F88... cung cấp.

Đằng sau sự xuất hiện ngày càng nhiều của các mô hình hợp tác này không đơn thuần là việc mở rộng kênh phân phối, mà còn phản ánh sự dịch chuyển trong động lực tăng trưởng của toàn bộ ngành tài chính tiêu dùng.

Động lực tăng trưởng quan trọng của ngành tài chính tiêu dùng

Theo báo cáo Tài chính Tiêu dùng Việt Nam 2026, FiinGroup nhận định thị trường tài chính tiêu dùng Việt Nam đang chuyển dịch từ mô hình cạnh tranh dựa trên sản lượng sang mô hình hệ sinh thái số.

“Các tổ chức cho vay đang vượt qua các rào cản truyền thống bằng cách sử dụng dữ liệu thời gian thực và các tiện ích thanh toán quay vòng để khai phá thị trường "đại dương xanh" khổng lồ là doanh nghiệp MSME và thế hệ Gen Z”, báo cáo nêu rõ.

FiinGroup cho biết xu hướng chuyển sang embedded lending (cho vay nhúng), cùng với việc tự động hóa quy trình định danh khách hàng, đang trở thành động lực chính giúp các công ty tài chính mở rộng tệp khách hàng và tối ưu chi phí vận hành.

Trao đổi sâu hơn với VietnamFinance, bà Trần Thị Kiều Oanh, Trưởng Bộ phận Nghiên cứu & Tư vấn Dịch vụ Tài chính, FiinGroup cho rằng cần nhìn nhận đúng bản chất của xu hướng này. Trước đây, tăng trưởng của thị trường tài chính tiêu dùng chủ yếu đến từ việc mở rộng mạng lưới bán hàng trực tiếp, gia tăng số lượng điểm giới thiệu dịch vụ hoặc đội ngũ bán hàng. Bước sang giai đoạn mới, động lực tăng trưởng đang dịch chuyển sang khả năng tiếp cận khách hàng thông qua các hệ sinh thái số - nơi người dùng hiện diện hằng ngày để mua sắm, thanh toán, gọi xe hay sử dụng nhiều dịch vụ số khác.

Điều này giúp các tổ chức tài chính không chỉ mở rộng quy mô khách hàng với chi phí thấp hơn, mà còn tận dụng dữ liệu hành vi để nâng cao chất lượng thẩm định, cá nhân hóa sản phẩm và cải thiện năng lực quản trị rủi ro. Thay vì chỉ cạnh tranh bằng lãi suất hay tốc độ giải ngân, các tổ chức sẽ cạnh tranh bằng khả năng tích hợp dịch vụ tài chính vào hành trình tiêu dùng (embedded finance) và nâng cao trải nghiệm khách hàng.

Ở góc độ thị trường, Fiingroup cho rằng cấu trúc cạnh tranh cũng sẽ thay đổi đáng kể. Trong tương lai, lợi thế sẽ không chỉ thuộc về những tổ chức có nguồn vốn lớn, mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng xây dựng hoặc tham gia các hệ sinh thái sở hữu lượng người dùng đông đảo và nguồn dữ liệu chất lượng.

Thực tế cho thấy, một số công ty tài chính đã cải thiện đáng kể tốc độ tăng trưởng và mở rộng thị phần nhờ sớm thiết lập quan hệ hợp tác với các nền tảng sở hữu lượng người dùng lớn. Điều này cho thấy cuộc cạnh tranh của ngành trong thời gian tới sẽ không chỉ diễn ra giữa các tổ chức tài chính, mà còn là cuộc cạnh tranh giữa các hệ sinh thái số.