Dòng vốn tư nhân: 'Động cơ thứ hai' cho giáo dục Việt Nam

- Hậu đại dịch Covid-19, ông đánh giá thế nào về xu hướng dịch chuyển dòng vốn tư nhân vào giáo dục đại học?

ThS. Châu Dương Quang: Bức tranh phát triển của dòng vốn tư nhân vào giáo dục đại học Việt Nam từ thời kỳ Đổi Mới cuối thập niên 1980, đặc biệt trong mảng giáo dục đại học tư thục, có nhiều điểm nhấn đáng chú ý. Đại dịch Covid-19 thường được coi là một trong những “điểm nhấn” này, do thúc đẩy chuyển đổi số, hạ tầng giáo dục số và chính sách mở hơn với các hình thức giảng dạy trực tuyến.

Tuy nhiên, tôi không xem Covid-19 là một bước ngoặt quá quan trọng trong quá trình phát triển dài hạn của dòng vốn tư nhân vào giáo dục đại học Việt Nam.

Nếu xét về quy mô đào tạo thì mảng giáo dục đại học tư thục Việt Nam đã lướt qua đại dịch một cách nhẹ nhàng, không những không bị sụt giảm mà còn tăng trưởng khá nhanh.

Trong khi đó, mảng công lập lại chịu tác động tương đối rõ, nhưng sau đó cũng nhanh chóng lấy lại đà tăng trưởng. Hãy thử quan sát xem có bao nhiêu trường tư giảm nguồn thu (học phí) trong đại dịch Covid-19? Có bao nhiêu trường vừa giảm nguồn thu, song hành với cắt giảm chi phí, ví dụ như giảm lương giảng viên và nhân viên? Bao nhiêu trường công làm điều này hoặc có thể làm được điều này?

Trên thế giới, đại dịch Covid-19 là một đòn giáng khá mạnh vào giáo dục đại học ở những quốc gia phụ thuộc nhiều vào nguồn sinh viên quốc tế, nhưng may mắn là cơn “choáng váng” này cũng không ở lại lâu. Dường như sức sống nội tại của hệ thống giáo dục đại học là rất lớn, trừ khi nó phụ thuộc, thậm chí là chịu sự chi phối, của những hệ thống vốn dễ bị tổn thương hơn trước “cơn bão” Covid-19.

Ví dụ, một trường đại học tư thục phát triển dựa chủ yếu vào đòn bẩy tài chính sẽ gặp rủi ro khi đại dịch ập đến. Tương tự, khi trường tư thục nằm trong một hệ sinh thái bao gồm nhiều mảng kinh doanh chịu tác động bởi Covid-19 thì cũng sẽ dễ bị kéo vào vòng xoáy khủng hoảng.

- Ở nhiều quốc gia, các nhà đầu tư tư nhân không chỉ đầu tư mà còn định hình chương trình, công cụ học tập, thậm chí là hệ giá trị giáo dục mới. Theo ông, Việt Nam có đang đối diện xu hướng “tư nhân hóa định hướng giáo dục” hay không, khi dòng vốn tư nhân ngày càng lớn và công nghệ ngày càng chi phối giáo dục?

Hiện tượng tư nhân tham gia định hướng giáo dục xuất hiện ở nhiều quốc gia, đặc biệt tại những nơi có chính sách mở cho khu vực ngoài công lập. Ở đây, “tư nhân” không chỉ là doanh nghiệp mà còn bao gồm các tổ chức xã hội. Mục tiêu cuối cùng của giáo dục vẫn là phục vụ xã hội và cá nhân, vì vậy sự đóng góp của các trường ngoài công lập trong việc định hình phát triển giáo dục được xem là hướng đi hợp lý. Nếu nhìn lại lịch sử, giáo dục công lập do nhà nước quản lý thực chất là hiện tượng mới so với nền giáo dục ngoài công lập vốn tồn tại lâu đời hơn.

Việt Nam khác với nhiều quốc gia ở chỗ không phải lúc nào cũng cởi mở với mảng ngoài công lập. Vì thế, nguồn lực tư nhân chảy vào giáo dục (đại học) tại Việt Nam vẫn còn dè dặt. Tuy vậy, mảng giáo dục tư thục cũng góp phần tạo ra một vài nét chấm phá cho giáo dục nói chung.

Nếu không có trường phổ thông tư thục (và quốc tế), có lẽ những triết lý giáo dục mới lạ trên thế giới đã rất khó du nhập vào Việt Nam. Nếu không có trường đại học tư thục, không chắc các chương trình và mô hình đào tạo lỗi thời có được cải tiến không. Nhìn chung, nếu không có các trường tư thì các trường công sẽ thiếu động lực cải tiến.

Tóm lại, với tôi, việc trường tư tham gia định hình diện mạo mới của giáo dục Việt Nam là một sự vận động thú vị chứ không phải nguy cơ. Nguy cơ có lẽ đến từ việc mảng công lập ứng xử thế nào với sự tham gia của trường tư: họ “chạy theo” để rồi xóa nhòe hẳn ranh giới công - tư, hay họ có những chiến lược khác thông thái hơn vừa giữ đặc trưng của mình, vừa duy trì được tính cạnh tranh?

- Là một chuyên gia trong đào tạo giáo viên và quản trị giáo dục, ông nghĩ thế nào về khả năng tư nhân tham gia đầu tư vào lĩnh vực “đào tạo đội ngũ” – nơi vốn được coi là trách nhiệm của Nhà nước? Đây có thể là hướng đi chiến lược hay là vùng “nhạy cảm” cần giới hạn?

Đào tạo đội ngũ không phải là trách nhiệm hiển nhiên, mà là một sự lựa chọn của nhà nước. Theo quan sát của tôi, vì chưa có sự cạnh tranh trong lĩnh vực này, nên giáo viên do các cơ sở giáo dục đại học công lập đào tạo ra chưa thật sự đáp ứng tốt cho phần lớn các trường phổ thông tư thục, nghĩa là đang có nhu cầu xã hội cần được đáp ứng. Tôi rất ủng hộ việc tư nhân tham gia vào lĩnh vực đào tạo đội ngũ.

Hiện nay, không có quy định rõ ràng về việc cấm các trường tư thục tham gia vào lĩnh vực đào tạo đội ngũ giáo dục chính quy, chỉ là những trường tư sẽ trở khó tuyển sinh khi mở các chương trình này bởi một bên là sinh viên được học miễn phí và được hỗ trợ tài chính tại các trường công lập đào tạo sư phạm, một bên là sinh viên không có được các hỗ trợ này. Tuy vậy, nếu xem đây là những khoản đầu tư lâu dài thì các trường đại học tư có thể liên kết với nhiều trường phổ thông tư để cam kết việc làm cho sinh viên. Việt Nam đang có điều kiện thuận lợi vì một số tập đoàn giáo dục đã phát triển được hệ sinh thái giáo dục trải dài từ mầm non đến đại học và sau đại học.

Trước đây, số ngành được xem là đặc thù và chỉ được đào tạo ở trường công nhiều hơn hiện nay. Ví dụ rõ ràng nhất là ngành y. Hiện nay, rất nhiều trường đại học tư thục đang đào tạo tương đối tốt các ngành khoa học sức khỏe. Mà ngành giáo dục thì cũng không quá khác biệt so với ngành y. Hiện có một số ít trường đại học tư thục tham gia đào tạo giáo viên, nhưng quy mô đào tạo rất nhỏ.

Tuy nhiên, nếu không bó hẹp vào đào tạo chính quy, thì có thể thấy rằng các trường tư thục luôn tham gia vào đào tạo đội ngũ giáo dục thông qua đào tạo nội bộ.

- Nhìn xa hơn, ông đánh giá thế nào về vai trò của dòng vốn tư nhân trong việc thúc đẩy phát triển giáo dục Việt Nam? Theo ông, cần những yếu tố gì để dòng vốn tư nhân tham gia giáo dục một cách minh bạch và hiệu quả?

Tôi tin rằng dòng vốn tư nhân hoàn toàn có thể trở thành động cơ thứ hai của giáo dục Việt Nam. Để thu hút được đầu tư "chất lượng cao" vào giáo dục, trước tiên cần tạo điều kiện cho nhà đầu tư có thể ổn định dòng tiền đầu tư dài hạn.

Đầu tư vào công nghệ, hạ tầng giáo dục và xây dựng năng lực giảng viên đòi hỏi vốn lớn và thời gian thu hồi dài, điều này chỉ khả thi khi quyền sở hữu tài sản, bao gồm quyền sử dụng đất và tài sản trí tuệ, được công nhận rõ ràng và bảo vệ đầy đủ trong chính sách. Hiện nay, các nhà đầu tư gặp nhiều khó khăn trong việc xin đất giáo dục, đây là rào cản lớn cho đầu tư dài hạn.

Do đó, cần xây dựng hệ thống chính sách cho phép các loại vốn khác nhau tìm được vị trí phù hợp. Các nhà đầu tư gắn với sứ mệnh giáo dục, thay vì lợi nhuận ngắn hạn, sẽ kiên nhẫn hơn nếu có quy hoạch minh bạch, chính sách đất đai ổn định và cơ chế bảo vệ tài sản rõ ràng. Đó mới là điều kiện tiên quyết để cơ chế này vận hành minh bạch và hiệu quả.

Trân trọng cảm ơn ông!