Hợp tác xã: Chung tay mở đường giảm nghèo bền vững nơi cực Bắc tổ quốc

Từng là một trong những huyện vùng cao biên giới có tỷ lệ hộ nghèo cao của tỉnh Hà Giang (cũ), các địa phương tại huyện Đồng Văn(cũ) hiện nay đang chứng kiến những chuyển động tích cực trong phát triển kinh tế. Trên cao nguyên đá tai mèo khắc nghiệt, nơi đất sản xuất manh mún, khí hậu khô lạnh và giao thông cách trở, nhiều mô hình sản xuất mới đã được hình thành. Điểm chung của các mô hình này là khai thác lợi thế bản địa, ứng dụng khoa học kỹ thuật và tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị thông qua hợp tác xã (HTX), qua đó tạo sinh kế ổn định, nâng cao thu nhập và hướng tới mục tiêu xóa đói giảm nghèo bền vững.

Huyện Đồng Văn trước đây có hơn 80% diện tích tự nhiên là núi đá, điều kiện canh tác đặc biệt khó khăn. Trong nhiều năm, người dân chủ yếu trồng ngô, lúa nương trên sườn núi đá, phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết nên năng suất thấp, đời sống bấp bênh. Việc sản xuất nhỏ lẻ, thiếu liên kết, thiếu thị trường tiêu thụ khiến kinh tế hộ khó có điều kiện phát triển. Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải tìm hướng đi mới, phù hợp với điều kiện tự nhiên và tập quán canh tác của đồng bào các dân tộc nơi đây.

Những năm gần đây, cùng với các chương trình mục tiêu quốc gia, các địa phương ở Đồng Văn (cũ) đã đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hướng phát triển nông nghiệp đặc sản, nông nghiệp sạch gắn với chế biến và du lịch. Nhiều loại cây, con bản địa vốn thích nghi tốt với điều kiện khắc nghiệt như tam giác mạch, lê vùng cao, hoa hồng, cây dược liệu, mật ong bạc hà, bò vàng vùng cao… được tổ chức lại sản xuất một cách bài bản, từng bước nâng cao giá trị kinh tế.

Khai thác lợi thế bản địa, hình thành sinh kế mới

Trong số các sản phẩm đặc trưng tại khu vực Đồng Văn, cây tam giác mạch được xem là biểu tượng rõ nét nhất cho sự chuyển đổi tư duy sản xuất. Từ chỗ chỉ là cây lương thực truyền thống hoặc trồng xen canh, tam giác mạch đã được đưa vào sản xuất theo hướng hữu cơ, gắn với chế biến sâu và phát triển du lịch, tạo ra giá trị gia tăng cao hơn nhiều so với trước.

HTX Dịch vụ tổng hợp nông nghiệp và du lịch cộng đồng Ma Lé là một trong những mô hình tiêu biểu. Thành lập năm 2020, HTX đã xây dựng chuỗi sản phẩm khép kín từ trồng tam giác mạch, sản xuất bánh, trà, kết hợp nuôi ong lấy mật bạc hà và phát triển du lịch cộng đồng. Các sản phẩm của HTX không chỉ phục vụ khách du lịch mà còn được tiêu thụ ổn định thông qua các kênh liên kết.

Với cách làm sáng tạo và phù hợp với điều kiện địa phương, HTX Ma Lé hiện tạo việc làm thường xuyên cho hơn 30 lao động, đồng thời liên kết tiêu thụ sản phẩm cho trên 100 hộ dân. Doanh thu hằng năm đạt trên 1,5 tỷ đồng, thu nhập bình quân của thành viên khoảng 6–7 triệu đồng/người/tháng. Quan trọng hơn, mô hình này đã giúp nhiều hộ dân thay đổi tư duy sản xuất, từ làm nương tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa.

Theo chị Vàng Thị Dính, Giám đốc HTX, trước đây người dân trong xã chủ yếu trồng ngô trên đá, làm lụng vất vả nhưng vẫn thiếu ăn. Khi tham gia HTX, chuyển sang trồng tam giác mạch theo hướng hữu cơ, kết hợp làm du lịch, nhiều hộ đã thoát nghèo, có điều kiện xây dựng nhà ở kiên cố và đầu tư cho con cái học tập.

Tại Lũng Cú, nơi đặt Cột cờ Quốc gia, HTX Dịch vụ nông nghiệp và du lịch cộng đồng Lũng Cú cũng đang trở thành điểm sáng trong phát triển kinh tế gắn với du lịch. Tận dụng lợi thế cảnh quan thiên nhiên và giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Mông, HTX phát triển mô hình homestay gắn với canh tác nông nghiệp sạch, phục vụ khách du lịch trong và ngoài nước.

Du khách đến Lũng Cú không chỉ tham quan, nghỉ dưỡng mà còn được trải nghiệm hái rau, tham quan vườn lê đặc sản, vườn hoa tam giác mạch, chế biến và thưởng thức các món ăn truyền thống như thắng cố, mèn mén, rượu ngô. Mô hình này đã tạo việc làm ổn định cho khoảng 40 lao động chính thức và hàng chục lao động thời vụ, đồng thời góp phần bảo tồn và lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc.

Ông Phá A Páo, một thành viên HTX, chia sẻ rằng trước đây gia đình ông chỉ dựa vào làm nương, thu nhập chưa tới 1 triệu đồng mỗi tháng. Từ khi tham gia HTX, mở homestay, làm hướng dẫn viên và bán sản phẩm địa phương, thu nhập của gia đình đạt khoảng 70–80 triệu đồng mỗi năm, cuộc sống ổn định hơn, có điều kiện tích lũy.

Hợp tác xã: Mô hình cho phát triển bền vững

Hiện nay, tại khu vực Đồng Văn (cũ) có hơn 30 HTX nông nghiệp hoạt động hiệu quả, trong đó khoảng 15 HTX đã liên kết với doanh nghiệp trong tiêu thụ nông sản, chế biến sâu hoặc phát triển du lịch cộng đồng. Các HTX không chỉ là đầu mối tổ chức sản xuất mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ người dân tiếp cận thị trường và thay đổi nhận thức về phát triển kinh tế.

HTX Chế biến nông sản Đồng Văn là một ví dụ điển hình. HTX đang triển khai dây chuyền sản xuất trà thảo dược từ các loại cây bản địa như cỏ ngọt, sả, gừng, hoa hồng. Với hơn 60% lao động là phụ nữ và thanh niên người Mông, HTX không chỉ tạo việc làm tại chỗ mà còn góp phần nâng cao vai trò của lao động nữ trong phát triển kinh tế địa phương.

Các sản phẩm trà thảo dược của HTX đã được đăng ký mã QR truy xuất nguồn gốc và tiêu thụ tại các chuỗi siêu thị, cửa hàng OCOP. Năm 2024, HTX đạt doanh thu trên 2 tỷ đồng, đóng góp tích cực vào ngân sách địa phương và giải quyết việc làm cho hơn 50 lao động.

Những kết quả tích cực này có sự đồng hành quan trọng của Liên minh HTX Việt Nam và Liên minh HTX tỉnh Hà Giang. Thông qua các chương trình hỗ trợ, nhiều HTX kiểu mới đã được thành lập tại Đồng Văn như HTX Dịch vụ tổng hợp nông nghiệp Lũng Táo, HTX Sản xuất và chế biến mật ong bạc hà Ma Lé, HTX Dệt lanh thổ cẩm Lũng Cú. Các HTX được hỗ trợ về vốn, kỹ thuật, đào tạo quản trị và từng bước tiếp cận thị trường thông qua thương mại điện tử.

Song song với sự phát triển của các HTX, nhiều hộ dân tại Đồng Văn cũng chủ động tiếp cận khoa học kỹ thuật mới, phát triển chăn nuôi trâu, bò sinh sản theo hình thức bán chăn thả, đầu tư chuồng trại, trồng cỏ voi, sử dụng chế phẩm sinh học. Những mô hình này đã góp phần đa dạng hóa sinh kế, giảm rủi ro và nâng cao thu nhập cho người dân.

Nhờ sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền, sự nỗ lực của người dân và sự đồng hành của các tổ chức xã hội, diện mạo kinh tế của các địa phương tại Đồng Văn đang từng ngày đổi thay. Đến cuối năm 2024, tỷ lệ hộ nghèo toàn huyện Đồng Văn (cũ) đã giảm xuống dưới 38%, thu nhập bình quân đầu người đạt gần 23 triệu đồng/năm – kết quả đáng ghi nhận đối với một địa bàn vùng cao biên giới đặc biệt khó khăn.

Hiên nay, các HTX là hướng đi chủ lực, gắn với ứng dụng công nghệ số, xúc tiến thương mại điện tử và mở rộng liên kết tiêu thụ sản phẩm. Cùng với phát triển kinh tế, việc giữ gìn bản sắc văn hóa các dân tộc sẽ tiếp tục được chú trọng, tạo nền tảng vững chắc cho mục tiêu phát triển bền vững vùng cực Bắc của Tổ quốc.