Tăng đối ứng và chia sẻ trách nhiệm: Mô hình quản trị mới phát huy hiệu quả đồng vốn giảm nghèo

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động, bài toán giảm nghèo tại các "vùng lõi" khó khăn của Việt Nam đang đứng trước yêu cầu đổi mới căn bản. Không còn đơn thuần là an sinh xã hội, giảm nghèo giờ đây phải được nhìn nhận dưới góc độ kinh tế học và quản trị công. Tại Thanh Hóa, sự quyết liệt trong việc tinh gọn bộ máy, vận hành cơ chế quản lý trực tiếp từ Tỉnh xuống Xã đang mở ra những gợi ý thú vị về tốc độ và hiệu quả của các chương trình mục tiêu quốc gia.

Đột phá từ cơ chế "2 cấp": Vốn về thẳng bản

Một trong những rào cản lớn nhất của các chương trình hỗ trợ trước đây là "độ trễ chính sách" do phải đi qua nhiều tầng nấc trung gian. Tuy nhiên, với định hướng xây dựng chính quyền 2 cấp, Thanh Hóa đã và đang hiện thực hóa việc kết nối trực tiếp giữa cơ quan hoạch định chính sách cấp Tỉnh và đơn vị thực thi cấp cơ sở (Xã/Thôn).

Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025, cụ thể là Dự án 2 về đa dạng hóa sinh kế do Liên minh HTX tỉnh Thanh Hóa triển khai, là ví dụ điển hình cho sự ưu việt của mô hình này. Liên minh HTX tỉnh không còn phải đi đường vòng, mà trực tiếp điều phối, giám sát và quản trị dự án tại từng xã.

Câu chuyện của gia đình bà Lê Thị Hoa tại thôn Hòa Lâm (xã Ngọc Phụng, vùng Thường Xuân) là minh chứng sống động. Tháng 6/2023, bà Hoa là một trong 77 "cổ đông" đặc biệt tham gia dự án “Nuôi lợn nái đen sinh sản theo chuỗi liên kết”. Nhờ cơ chế hành chính thông thoáng, các nguồn lực hỗ trợ (con giống, kỹ thuật) đến tay bà Hoa kịp thời, đúng thời vụ, không bị rơi rớt hay chậm trễ qua các khâu xét duyệt trung gian.

Khác với việc nhận tiền mặt rồi tiêu tán vào chi phí sinh hoạt, việc nhận tư liệu sản xuất buộc bà Hoa phải tính toán. Bài toán kinh tế nông hộ được bà giải bằng mô hình kinh tế tuần hoàn sơ khai nhưng hiệu quả: trồng chuối, khoai lang để chủ động nguồn thức ăn đầu vào, giảm tối đa chi phí giá vốn (COGS). Bà Hoa không chỉ là người chăn nuôi, bà đang quản lý một quy trình sản xuất khép kín quy mô nhỏ dưới sự giám sát trực tiếp của cán bộ dự án.

Kết quả sau 8 tháng, đàn lợn không chỉ phát triển mà còn sinh sản thêm 11 con. Trong ngôn ngữ tài chính, đây là mức sinh lời trên vốn đầu tư (ROI) cực kỳ ấn tượng đối với kinh tế nông hộ. "Đây là động lực lớn, là nguồn vốn sinh sôi để gia đình tái đầu tư chuồng trại," bà Hoa chia sẻ.

Chuỗi liên kết: Quản trị rủi ro bằng tư duy thị trường

Khi cấp Tỉnh làm việc trực tiếp với cấp Xã, tầm nhìn vĩ mô về thị trường được truyền tải xuống người dân một cách rõ ràng hơn. Liên minh HTX Thanh Hóa đã nhận diện "điểm nghẽn" kinh điển là tình trạng "được mùa mất giá" và đưa ra giải pháp mang tính thị trường: Sản xuất theo chuỗi liên kết.

Tại xã Trí Nang (vùng Lang Chánh), mô hình nuôi vịt bầu bản địa được thiết kế không chỉ dừng lại ở việc cung cấp con giống. Ông Lương Văn Yêng (thôn Giàng Phìn), một hộ dân thụ hưởng dự án, cho biết sự khác biệt nằm ở tính kết nối.

Nhờ sự điều phối trực tiếp của Liên minh HTX Tỉnh với các doanh nghiệp bao tiêu, gia đình ông Yêng không phải loay hoay tìm đầu ra. HTX liên kết đóng vai trò là "nhà tạo lập thị trường", thu mua trứng vịt ổn định. Việc cắt giảm được các khâu trung gian thương lái (thường xuất hiện khi quản lý lỏng lẻo ở cấp huyện trước đây) giúp biên lợi nhuận của người dân được bảo toàn.

Với mức thu nhập tăng thêm từ 1,2 đến 1,5 triệu đồng/tháng, con số này có thể khiêm tốn với khu vực đô thị, nhưng tại xã vùng cao Trí Nang, đây là một nguồn thu nhập ròng ổn định, giúp đảm bảo an ninh tài chính cho hộ gia đình.

Theo số liệu từ Liên minh HTX tỉnh Thanh Hóa, trong hai năm tài khóa 2023 và 2024, tận dụng cơ chế quản lý tinh gọn, đơn vị này đã giải ngân và thực hiện thần tốc 6 dự án giảm nghèo trọng điểm. Các dự án trải rộng từ chăn nuôi gia súc, gia cầm đến trồng trọt đặc sản tại các xã thuộc vùng Thường Xuân, Bá Thước, Lang Chánh.

Điểm sáng của các dự án này nằm ở "hàm lượng xám" và sự giám sát chặt chẽ.

Tại xã Hạ Trung (vùng Bá Thước), Dự án “Sản xuất lúa nếp hạt cau gắn với liên kết và tiêu thụ sản phẩm” vụ mùa 2024 đã minh chứng cho hiệu quả của việc quy hoạch vùng nguyên liệu tập trung. Khi không còn rào cản hành chính chia cắt manh mún giữa các cấp trung gian, Liên minh HTX Tỉnh dễ dàng quy hoạch các vùng sản xuất lớn liên xã.

136 hộ dân tham gia không chỉ trồng lúa, họ đang tham gia vào một quy trình sản xuất hàng hóa đặc sản (Specialty goods). Kết quả, sản phẩm có đầu ra ổn định, giá bán cao hơn lúa thường, tạo tiền đề để vụ Xuân 2025 mở rộng lên hàng chục hecta. Sự thành công này khẳng định: Muốn giảm nghèo bền vững, dòng lệnh chỉ đạo và dòng vốn hỗ trợ phải đi thẳng, đi nhanh và đi đúng địa chỉ.

Vốn đối ứng và trách nhiệm công dân

Một cơ chế tài chính thú vị được áp dụng hiệu quả nhờ sự sâu sát của chính quyền cơ sở (cấp xã) là "vốn đối ứng". Thay vì bao cấp 100%, người dân phải đóng góp một phần kinh phí.

Việc chính quyền xã trực tiếp nắm bắt tâm tư, khả năng của từng hộ dân đã giúp việc triển khai vốn đối ứng trở nên linh hoạt và thực chất. Người dân hiểu rằng đây là tài sản của mình, không phải "quà tặng" từ trên trời rơi xuống. Sự chủ động cải tạo chuồng trại, chuẩn bị thức ăn của người dân chính là "tài sản đảm bảo" cho niềm tin của nhà đầu tư (Nhà nước).

Ông Nguyễn Đình Tuấn - Chủ tịch Liên minh HTX tỉnh Thanh Hóa nhấn mạnh quan điểm chiến lược: "Trong cơ chế mới, chúng tôi không chỉ trao 'con cá' hay 'cần câu', mà chúng tôi thiết lập một hệ sinh thái hỗ trợ trực tiếp. Từ Tỉnh xuống Xã là một đường thẳng, giúp người dân tiếp cận kỹ thuật và thị trường nhanh nhất có thể."

Mô hình giảm nghèo trong bối cảnh chính quyền 2 cấp tại Thanh Hóa đang cho thấy những tín hiệu tích cực về mặt hiệu suất đầu tư công. Tuy nhiên, để duy trì đà tăng trưởng, cần tiếp tục nâng cao năng lực quản trị cho cán bộ cấp xã - những "tư lệnh" trực tiếp tại hiện trường, khi vai trò của cấp trung gian đã được giảm nhẹ.

Liên minh HTX Thanh Hóa đang tiếp tục rà soát, lựa chọn các dự án giảm nghèo phù hợp, đồng thời tìm kiếm những doanh nghiệp "sếu đầu đàn" có đủ năng lực để kết nối trực tiếp với các vùng nguyên liệu xã, bỏ qua các tầng nấc thương mại trung gian không cần thiết.

Câu chuyện giảm nghèo tại Thanh Hóa qua lăng kính của Liên minh HTX là một ví dụ điển hình cho tư duy đổi mới: Cải cách hành chính (chính quyền 2 cấp) chính là bệ phóng cho phát triển kinh tế. Khi khoảng cách giữa người ra chính sách (Tỉnh) và người thụ hưởng (Xã/Dân) được rút ngắn, hiệu quả của đồng vốn ngân sách được nhân lên gấp bội. Những mô hình tại Ngọc Phụng, Trí Nang hay Hạ Trung không chỉ giúp người dân thoát nghèo, mà còn đang đặt nền móng cho một nền quản trị công hiện đại, tinh gọn và kiến tạo.