Khi cả thế giới khát dầu, nhờ đâu Trung Quốc vẫn ‘ung dung’?

Sức mạnh của chiến lược tích trữ

Nếu hoạt động vận tải qua Hormuz được khôi phục hoàn toàn trong những tuần tới, nhiều tàu chở dầu hướng đến Trung Quốc từng mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư trong thời gian xung đột sẽ tiếp tục hành trình. Khi cập cảng Trung Quốc, lượng dầu này có thể tạo ra một đợt tăng tạm thời về nguồn cung.

Tuy nhiên, Trung Quốc đang ở trong một hoàn cảnh rất khác so với phần lớn thế giới. Các kho dự trữ dầu thô của những doanh nghiệp năng lượng nhà nước Trung Quốc hiện vẫn gần như đầy. Bắc Kinh dường như chưa phải sử dụng đến kho dự trữ chiến lược khổng lồ của mình, trong khi các bể chứa tại các nhà máy lọc dầu đang chất đầy xăng, dầu diesel và nhiều sản phẩm tinh chế khác.

Trong thời gian xảy ra xung đột, Trung Quốc đã cắt giảm khoảng 1/3 lượng dầu nhập khẩu mỗi ngày. Động thái này chủ yếu xuất phát từ giá dầu tăng cao và cũng góp phần làm giảm áp lực tăng giá trên thị trường dầu mỏ toàn cầu khi Eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa hoàn toàn.

Sở dĩ Trung Quốc có thể giảm mạnh nhập khẩu là bởi trước khi xung đột bùng phát, nước này đã mua nhiều dầu hơn nhu cầu thực tế. Trong nhiều năm qua, Bắc Kinh liên tục tích trữ dầu mỗi khi giá ở mức thấp như một phần trong chiến lược tăng cường tự chủ và nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc nguồn cung.

Ngoài ra, việc nhập khẩu thêm dầu cũng giúp Trung Quốc giảm bớt thặng dư thương mại. Những năm gần đây, Bắc Kinh ngày càng có xu hướng chuyển phần ngoại tệ dư thừa sang tích trữ hàng hóa chiến lược như dầu mỏ thay vì gửi tại các ngân hàng nước ngoài hoặc đầu tư vào trái phiếu kho bạc. Xu hướng này được thúc đẩy sau khi các nước phương Tây đóng băng tài sản nước ngoài của Nga sau cuộc xung đột tại Ukraine cách đây 4 năm.

Phần lớn giới phân tích không cho rằng Trung Quốc sẽ nhanh chóng quay trở lại tốc độ nhập khẩu như trước đây, đặc biệt trong bối cảnh giá dầu thế giới vẫn chưa trở về mức trước khi xảy ra xung đột với Iran.

“Tôi cho rằng các công ty dầu khí Trung Quốc vẫn sẽ rất nhạy cảm với giá cả và chỉ tăng dần lượng mua vào theo từng bước”, ông Philip Andrews-Speed, chuyên gia lâu năm về ngành dầu khí Trung Quốc tại Viện Nghiên cứu Năng lượng Oxford, nhận định.

Các doanh nghiệp Trung Quốc đã duy trì hoạt động của hệ thống lọc dầu trong suốt thời gian xung đột nhờ khai thác lượng dự trữ dầu thô khổng lồ. Tuy nhiên, nhu cầu đối với xăng, dầu diesel, nhiên liệu hàng không và các sản phẩm tinh chế khác tại Trung Quốc dường như suy yếu khi giá nhiên liệu tăng cao, khiến người dân và doanh nghiệp thận trọng hơn trong tiêu dùng. Doanh số xe chạy bằng động cơ xăng cũng sụt giảm mạnh trong tháng 4 và tháng 5.

Cùng lúc đó, chính phủ Trung Quốc đã tạm dừng phần lớn hoạt động xuất khẩu sản phẩm lọc dầu trong mùa xuân năm nay nhằm bảo đảm nguồn cung trong nước. Quyết định này góp phần làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt nhiên liệu tại nhiều nơi ở châu Á, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển có công suất lọc dầu hạn chế.

Năm 2024, Trung Quốc đã vượt Mỹ để trở thành quốc gia có công suất lọc dầu lớn nhất thế giới và thường đóng vai trò là nhà cung cấp nhiên liệu tinh chế quan trọng cho các nước láng giềng.

Bắc Kinh giữ thế “phòng thủ”

Theo các nhà phân tích, sự kết hợp giữa nhu cầu nội địa suy yếu và việc tạm ngừng xuất khẩu đã khiến các bể chứa xăng, dầu diesel, nhiên liệu máy bay cùng nhiều sản phẩm khác gần như chật kín. Điều này làm giảm đáng kể động lực mua thêm và chế biến dầu thô của các doanh nghiệp năng lượng.

“Tôi không cho rằng nhập khẩu dầu thô của Trung Quốc sẽ sớm phục hồi một cách bền vững về mức trước xung đột”, bà Muyu Xu, chuyên gia phân tích cấp cao của công ty dữ liệu Kpler, nhận định.

Lượng nhập khẩu có thể tăng nếu Bắc Kinh bất ngờ cho phép xuất khẩu không hạn chế các sản phẩm tinh chế vốn đang khan hiếm tại nhiều thị trường khác. Tuy nhiên, Trung Quốc từ lâu theo đuổi cách tiếp cận thận trọng trong chính sách năng lượng.

Bên cạnh đó, vẫn còn nhiều bất định liên quan đến việc Iran có thể nhanh chóng rà phá các thủy lôi được cho là đã được cài đặt tại Eo biển Hormuz hay không, cũng như khả năng duy trì thỏa thuận giữa Washington và Tehran. Những điều khoản cốt lõi của thỏa thuận hiện chỉ có hiệu lực trong vòng 60 ngày.

“Nguy cơ xung đột cốt lõi trong khu vực vẫn chưa biến mất”, ông David Broadstock, đối tác và chuyên gia phân tích dầu mỏ tại công ty tư vấn năng lượng Đông Á Lantau Group, cảnh báo.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc đã hoan nghênh thỏa thuận cũng như triển vọng mở lại Eo biển Hormuz, song chưa đưa ra tín hiệu rõ ràng nào về khả năng điều chỉnh chính sách năng lượng.

“Việc sớm khôi phục hoạt động lưu thông an toàn và tự do qua eo biển là lợi ích chung của tất cả các bên”, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm phát biểu tại cuộc họp báo ngày 16/6.

Việc Hormuz bị phong tỏa trước đó đã làm gián đoạn đáng kể nguồn cung dầu của Trung Quốc, không chỉ từ Iran mà còn từ nhiều nhà sản xuất lớn khác tại Vịnh Ba Tư như Saudi Arabia và Kuwait.

Tuy nhiên, thỏa thuận kéo dài 60 ngày giữa Washington và Tehran cũng làm suy giảm đáng kể động lực để các nhà máy lọc dầu tư nhân quy mô nhỏ của Trung Quốc tiếp tục mua khối lượng lớn dầu Iran.

Theo nội dung thỏa thuận, Mỹ sẽ phối hợp với các quốc gia khác và Liên Hợp Quốc nhằm dỡ bỏ các lệnh trừng phạt quốc tế đối với xuất khẩu dầu của Iran. Nếu điều này thành hiện thực, các nhà máy lọc dầu Trung Quốc có thể mất đi mức chiết khấu từ 3-10 USD/thùng mà họ được hưởng khi mua dầu Iran bất chấp các biện pháp trừng phạt trước đây.

Những khoản giảm giá này đã giúp các doanh nghiệp lọc dầu Trung Quốc tiết kiệm hàng trăm triệu USD mỗi tháng. Trước khi Hormuz bị đóng cửa, Trung Quốc mua hơn 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran, tương đương trên 1,5 triệu thùng/ngày, theo ước tính của Kpler.

Trong những năm gần đây, doanh thu từ dầu bán sang Trung Quốc chiếm từ 6% trở lên trong quy mô nền kinh tế của cả Iran và Nga. Các chính phủ phương Tây từ lâu cho rằng những giao dịch này đã giúp Iran tài trợ cho các lực lượng đồng minh tại Lebanon, Iraq, Syria và Yemen, đồng thời hỗ trợ Nga duy trì chiến dịch quân sự tại Ukraine.

Về phần mình, Bắc Kinh khẳng định họ không bị ràng buộc bởi nhiều biện pháp hạn chế do phương Tây áp đặt đối với dầu mỏ của Iran và Nga, bởi những lệnh này không được Liên hợp quốc thông qua.

Nga và Trung Quốc cũng nhiều lần sử dụng vị thế thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc để ngăn chặn các biện pháp tương tự, với lập luận rằng thương mại và đối thoại là công cụ hiệu quả hơn các lệnh trừng phạt trong việc xử lý những vấn đề như chương trình hạt nhân của Iran.