Khói lửa chiến sự đốt cháy giấc mơ ‘hậu dầu mỏ’ của Trung Đông

Mùa xuân năm ngoái, Tổng thống Mỹ Donald Trump đến Trung Đông với một chương trình nghị sự rõ ràng: thúc đẩy các thỏa thuận công nghệ quy mô lớn nhằm đưa khu vực vùng Vịnh vào cuộc đua toàn cầu về trí tuệ nhân tạo. Chuyến công du được tháp tùng bởi hàng loạt lãnh đạo các tập đoàn công nghệ lớn, từ CEO OpenAI Sam Altman đến người đứng đầu Amazon Andy Jassy.

Trong bài phát biểu tại Riyadh, ông Trump ca ngợi khu vực đang “tạo dựng tương lai nơi Trung Đông được định nghĩa bởi thương mại, chứ không phải hỗn loạn”.

Những thỏa thuận đạt được trong chuyến đi đó đã mở ra kỳ vọng lớn. Các quốc gia vùng Vịnh như UAE và Saudi Arabia nhanh chóng đặt cược mạnh mẽ vào trí tuệ nhân tạo (AI) như một trụ cột chiến lược để đa dạng hóa nền kinh tế phụ thuộc vào dầu mỏ. Trong khi đó, các “gã khổng lồ” công nghệ Mỹ cũng coi khu vực này là địa điểm lý tưởng để xây dựng hạ tầng AI nhờ nguồn năng lượng dồi dào, chi phí thấp và quỹ đất rộng lớn.

Thế nhưng chỉ 9 tháng sau, xung đột với Iran đã khiến bức tranh trở nên u ám. Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa nhằm vào trung tâm dữ liệu tại UAE và Bahrain đã làm gián đoạn hạ tầng điện toán đám mây, khiến một số dịch vụ số bị ngừng hoạt động và đặt dấu hỏi lớn đối với tầm nhìn công nghệ của Washington cũng như tham vọng AI của Trung Đông.

AI – chiến lược “hậu dầu mỏ” của các quốc gia vùng Vịnh

Trong nhiều năm qua, Saudi Arabia, UAE, Qatar và các nước lân cận đã coi trí tuệ nhân tạo là yếu tố cốt lõi trong kế hoạch chuyển đổi kinh tế hậu dầu mỏ. Các quốc gia này đặt mục tiêu trở thành những “siêu cường AI” trong cuộc cạnh tranh toàn cầu ngày càng khốc liệt.

Những tham vọng đó đã bắt đầu mang lại kết quả. Hàng chục tỷ USD được cam kết cho việc xây dựng trung tâm dữ liệu, siêu máy tính và các quan hệ đối tác với những công ty công nghệ hàng đầu thế giới. Nhờ đó, khu vực vùng Vịnh nhanh chóng tăng hạng trong các bảng xếp hạng về mức độ sẵn sàng và đầu tư cho AI.

Tháng 8 năm ngoái, hãng nghiên cứu Gartner dự báo chi tiêu công nghệ của các quốc gia Trung Đông sẽ đạt 155 tỷ USD vào năm 2025. Trong số đó, khoảng 9,5 tỷ USD được dành riêng cho đầu tư trung tâm dữ liệu, tăng gần 70% so với năm trước. Đây là mức tăng trưởng hiếm thấy, phản ánh quyết tâm mạnh mẽ của khu vực trong việc xây dựng hạ tầng AI quy mô lớn.

Một phần của làn sóng đầu tư này xuất phát từ các thỏa thuận mà ông Trump giúp môi giới. Amazon, Nvidia và nhiều công ty khác đã ký kết các hợp tác trị giá hàng tỷ USD với startup AI Humain do chính phủ Saudi Arabia hậu thuẫn để xây dựng các “nhà máy AI”.

Tại UAE, một thỏa thuận khác nhằm xây dựng tổ hợp trung tâm dữ liệu lớn nhất bên ngoài nước Mỹ ở Abu Dhabi cũng được ký kết. Những dự án này được xem là nền tảng để Trung Đông trở thành trung tâm xử lý dữ liệu và phát triển AI toàn cầu.

Xung đột khiến hạ tầng AI đối mặt rủi ro chưa từng có

Tuy nhiên, khi xung đột leo thang, Iran đã đe dọa tấn công “hạ tầng công nghệ của đối phương” liên quan đến các tập đoàn Mỹ như Amazon, Microsoft, Google, Oracle, Nvidia và Palantir. Những mối đe dọa này không chỉ nhắm vào trung tâm dữ liệu mà còn vào các cơ sở hạ tầng quan trọng khác như nhà máy lọc dầu hoặc nhà máy khử mặn nước biển – những yếu tố thiết yếu để vận hành trung tâm dữ liệu.

Các chuyên gia cảnh báo rằng chiến tranh có thể làm đảo lộn hoàn toàn kế hoạch đầu tư. Những trung tâm dữ liệu hiện đại vốn được thiết kế chủ yếu để chống tấn công mạng, nhưng lại chưa được chuẩn bị đầy đủ trước các cuộc tấn công vật lý bằng drone hay tên lửa. Điều này tạo ra lỗ hổng nghiêm trọng trong bối cảnh xung đột quân sự.

Tuần trước, Amazon xác nhận dịch vụ trung tâm dữ liệu tại Bahrain đã bị gián đoạn do xung đột, sau khi các cuộc tấn công bằng drone trước đó nhắm vào hai trung tâm dữ liệu của hãng tại UAE và một cơ sở khác ở Bahrain. Dù Amazon không tiết lộ chi tiết thiệt hại, nhưng sự cố đã khiến nhiều trang web và ứng dụng bị gián đoạn hoạt động.

Trung tâm dữ liệu đóng vai trò sống còn trong kỷ nguyên AI. Chúng bao gồm các siêu máy tính hoạt động 24/7 để huấn luyện mô hình trí tuệ nhân tạo, lưu trữ dữ liệu khổng lồ và duy trì dịch vụ số. Khi những cơ sở này bị tấn công, tác động lan rộng không chỉ đến ngành công nghệ mà còn ảnh hưởng tới thương mại điện tử, tài chính, truyền thông và nhiều lĩnh vực khác.

Hiện tại, Amazon đã phải hỗ trợ khách hàng chuyển khối lượng công việc sang các trung tâm dữ liệu ở khu vực khác nhằm giảm thiểu gián đoạn. Tuy nhiên, rủi ro vẫn chưa dừng lại ở đó. Các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy khử mặn nước biển, nguồn cung cấp nước chủ yếu tại Trung Đông, cũng có thể gây khó khăn lớn cho trung tâm dữ liệu, vốn cần lượng nước lớn để làm mát hệ thống máy chủ.

Dù vậy, nhiều nhà phân tích vẫn tỏ ra lạc quan thận trọng nếu xung đột sớm hạ nhiệt. Một trong những yếu tố quan trọng nhất đối với trung tâm dữ liệu AI là điện năng. Việc đào tạo mô hình AI tiêu thụ lượng điện khổng lồ, khiến nguồn năng lượng trở thành “nút thắt cổ chai” của ngành.

Các quốc gia vùng Vịnh có lợi thế lớn về năng lượng, nguồn vốn dồi dào và sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ. Những yếu tố này khiến khu vực trở nên hấp dẫn hơn nhiều so với các khu vực khác trong việc xây dựng hạ tầng AI quy mô lớn. Các chuyên gia cho rằng dù xung đột gây gián đoạn, nền tảng dài hạn của khu vực vẫn vững chắc.

Ngoài ra, nguy cơ tuyến vận tải dầu mỏ chiến lược qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, nơi vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thô toàn cầu, có thể khiến các chính phủ Trung Đông càng thúc đẩy quá trình đa dạng hóa kinh tế. Điều này đồng nghĩa với việc đầu tư vào AI có thể được đẩy nhanh hơn, thay vì bị chậm lại.

Tác động dài hạn vẫn là dấu hỏi lớn

Các tập đoàn công nghệ lớn vẫn chưa đưa ra quyết định rõ ràng. Amazon và Microsoft từ chối bình luận về việc xung đột có ảnh hưởng đến kế hoạch đầu tư hay không. Trong khi đó, các công ty khác như Google và Oracle cũng chưa đưa ra phản hồi chính thức.

Một số lãnh đạo doanh nghiệp vẫn tỏ ra lạc quan. CEO bộ phận điện toán đám mây của Amazon cho biết ông vẫn “rất tin tưởng” vào triển vọng đầu tư dài hạn tại Trung Đông. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nhận định rủi ro kinh tế do xung đột có thể ảnh hưởng lớn hơn cả rủi ro vật lý.

Nếu xung đột làm gia tăng lạm phát và khiến Cục Dự trữ Liên bang Mỹ trì hoãn cắt giảm lãi suất, chi phí tài chính cho các dự án công nghệ sẽ tăng lên. Điều này có thể khiến các công ty phải cân nhắc lại kế hoạch đầu tư, đặc biệt là những dự án trung tâm dữ liệu tiêu tốn hàng tỷ USD.

Trong bối cảnh đó, các gã khổng lồ công nghệ đang ở trạng thái “chờ và xem”. Nếu xung đột kéo dài, họ có thể phải hoãn dự án, điều chỉnh chiến lược hoặc cắt giảm kế hoạch mở rộng. Những gì đang diễn ra chưa từng có trong lộ trình phát triển AI toàn cầu, khiến tương lai của tham vọng công nghệ Trung Đông trở nên khó đoán định.

Cuộc xung đột hiện nay đã đặt ra câu hỏi lớn: liệu nó có phá vỡ giấc mơ AI của Trung Đông, hay chỉ khiến nó chậm lại tạm thời? Trong ngắn hạn, rủi ro về an ninh và gián đoạn hạ tầng là không thể phủ nhận. Nhưng về dài hạn, nhu cầu đa dạng hóa kinh tế và lợi thế năng lượng vẫn có thể thúc đẩy khu vực tiếp tục đầu tư mạnh vào AI.

Trung Đông đang đứng trước bước ngoặt quan trọng. Nếu xung đột sớm kết thúc, các dự án có thể được nối lại với tốc độ nhanh hơn. Ngược lại, nếu xung đột kéo dài, khu vực sẽ phải đối mặt với sự chậm trễ đáng kể trong cuộc đua công nghệ toàn cầu. Dù kịch bản nào xảy ra, trí tuệ nhân tạo vẫn sẽ là quân bài chiến lược quyết định tương lai kinh tế của Vùng Vịnh trong kỷ nguyên hậu dầu mỏ.