Mỗi năm, Thái Lan tiêu thụ 1 triệu ô tô và xuất khẩu 1 triệu xe; Việt Nam bán được 500.000 chiếc

Tỉ lệ nội địa hoá còn thấp

TS. Ngô Nhật Thái, chuyên gia có hơn 30 năm kinh nghiệm trong ngành sản xuất ô tô khẳng định ngành công nghiệp ô tô là một ngành vô cùng quan trọng đối với đất nước. Bởi ngành công nghiệp ô tô không chỉ phục vụ cho dân sinh mà còn cho cả quốc phòng và rất nhiều ngành khác.

Ngoài sản phẩm ô tô mà người dân hay sử dụng, thường gọi là xe con, còn có các loại xe tham gia vào du lịch như xe 7 chỗ, trên 7 chỗ, 9 chỗ, rồi xe khách, xe buýt, các loại xe chuyên dụng, xe dân dụng, xe công trình... Và một mảng quan trọng nữa là xe quân sự. Hiện nay, chúng ta mới chỉ sản xuất được một phần trong số đó chứ không phải tất cả.

“Điều chúng ta trăn trở chính là tỉ lệ nội địa hóa còn hơi thấp. Theo thống kê, đến giờ này chúng ta mới chỉ đạt khoảng 10% đối với dòng xe 5 chỗ ngồi, xe du lịch cỡ nhỏ. Còn xe chuyên dùng hoặc xe tải, xe buýt, tỉ lệ có thể cao hơn, tới 40%, coi như đã đạt được mục tiêu mà Nhà nước đề ra cho đến năm 2020. Nhưng tỉ lệ cho dòng xe con của chúng ta quá thấp, đặc biệt là so với các nước lân cận như Thái Lan, Malaysia hay Indonesia. Chúng ta đang đi sau họ”, ông Thái nói.

Ông Thái cho rằng, nguyên nhân đầu tiên của thực trạng trên là khách quan, tức là số lượng tiêu thụ hằng năm ở Việt Nam hiện nay là rất thấp so với những nước sản xuất ô tô hàng đầu thế giới.

“Ví dụ như ở Thái Lan có 70 triệu dân, một năm họ bán một triệu xe trong nước, còn xuất khẩu một triệu nữa là tốt rồi. Còn chúng ta, hằng năm hiện nay, kể cả sản xuất trong nước lẫn nhập khẩu, năm vừa rồi khoảng 500.000 xe thì đã có đến 175.000 xe nguyên chiếc nhập khẩu. Như vậy số lượng sản xuất trong nước rất thấp. Với sản lượng thấp như vậy và chia ra hàng chục nhãn hiệu khác nhau, chưa kể mỗi nhãn hiệu, ví dụ như Toyota, lại có rất nhiều loại, thì số lượng trên một chủng loại xe lại càng thấp nữa. Với số lượng thấp thì khả năng đầu tư sản xuất những linh kiện nội địa hóa là vô cùng khó khăn”, ông Thái nhận định.

Các hãng Toyota, Ford… đều có hệ thống sản xuất riêng. Hệ thống của họ nằm trong hệ thống toàn cầu, gọi là các hệ thống OEM, có các nhà sản xuất cung cấp linh kiện cho họ và họ đã có từ trước rồi, từ khi chưa vào Việt Nam. Khi các tập đoàn này vào Việt Nam, làm thế nào để các doanh nghiệp Việt tham gia được hệ thống OEM ấy là vô cùng khó. Nếu như không có một chính sách để các cái nhà sản xuất phải đưa đối tác của họ trong hệ thống cung cấp của họ tham gia ở Việt Nam thì chúng ta sẽ không thể tạo dựng được ngành công nghiệp ô tô kỳ vọng là tăng tỉ lệ nội địa hóa.

GS.TS. Hoàng Văn Cường, Đại biểu Quốc hội cho rằng nguyên nhân của tỷ lệ nội địa hoá thấp xuất phát từ việc thị phần trong nước rất nhỏ nhưng lại bị chia cho hàng chục nhãn hiệu. Khi sản lượng tiêu thụ ít, doanh nghiệp không thể đầu tư công nghệ để sản xuất linh kiện trong nước, mà nhập khẩu từ chuỗi cung ứng toàn cầu. Ngay cả khi thuế cao, họ cũng chọn nhập chứ không nội địa hóa.

"Trong khi đó, có những sản phẩm như ắc quy, lốp xe… vốn đã chiếm thị phần lớn trong nước và không bị chia sẻ. Đây mới thực sự là nội địa hóa. Do đó, chính sách cần tập trung điều tiết thị phần, tránh để "chiếc bánh vốn đã nhỏ lại bị cắt nhỏ thêm". Muốn vậy, phải có cơ chế buộc các hãng hợp tác, dùng chung linh kiện, đồng thời dịch chuyển dần chuỗi cung ứng về sản xuất trong nước", ông Cường nói.

Cần xem lại chính sách thuế

Để tăng tỷ lệ nội địa hoá, ông Thái cho rằng, chính sách cần làm thế nào thu hút được các nhà đầu tư nước ngoài buộc phải đưa đối tác vào tham gia ở Việt Nam, thành lập các liên doanh hoặc thậm chí các xí nghiệp, các công ty 100% vốn của họ để sản xuất tại Việt Nam.

“Chúng ta đã có rất nhiều chính sách. Riêng chính sách thuế thì tôi thấy nên chăng cần xem lại. Hiện nay thuế chúng ta đã từng bước thay đổi và hiện tại thuế nhập khẩu linh kiện vào Việt Nam đã thay đổi từ nhập theo dạng SKD, rồi CKD, rồi IKD… đã được sửa thành thuế tính theo chi tiết. Tính thuế theo từng loại chi tiết khác nhau và mỗi chi tiết có một mức thuế rõ ràng. Với cách đó, đương nhiên cái nào thuế thấp thì họ nhập khẩu, cái thuế cao thì phải hướng người ta sản xuất trong nước”, ông Thái nói.

Nhưng nhìn lại biểu thuế, ông Thái thừa nhận, có thể chúng ta mới tập trung vào mức thuế với thân xe, các chi tiết bằng thép. Vì thế, những công ty tập trung đầu tư các dây chuyền sản xuất dập để tạo thành thân xe. Thế nhưng cần phải chỉ ra trong một chiếc xe con, ví dụ như vậy, cái gì là quan trọng, cụm gì là cụm quan trọng nhất của chiếc xe và chúng ta tập trung vào.

Theo đó, chính sách thuế phải đưa ra những biểu thuế để khuyến khích hay nói cách khác là bắt buộc các nhà đầu tư phải tập trung vào để sản xuất ở trong nước thì mới được giảm thuế.

“Bảng biểu thuế của chúng ta hiện nay mới chỉ tập trung vào thân xe là chính. Làm được thân xe thì được 7 - 8 - 10%, còn những cái khác không đáng kể. Còn các chi tiết quan trọng nhất là cụm động cơ, cụm truyền động, cụm linh kiện điện tử thì đánh thuế theo cả cụm, không bóc tách ra nên người ta nhập cả cụm. Hiện nay, với các dòng xe từ 4 - 9 chỗ ngồi, động cơ gần như nhập nguyên chiếc. Hộp số, cầu xe, những chi tiết rất quan trọng cấu thành cái xe gần như nhập nguyên chiếc”, ông Thái nói.

Trong khi đó, với những linh kiện khác chả cần khuyến khích gì thì các công ty ở Việt Nam đã đầu tư và đủ năng lực để cung cấp. Ví dụ như lốp xe hiện nay đã đạt yêu cầu để cung cấp cho tất cả các liên doanh, thậm chí xuất khẩu. Hay ắc quy chất lượng cũng rất tốt. Những sản phẩm này doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư mà không cần khuyến khích, bởi vì sản lượng lớn, ô tô nào cũng phải dùng đến lốp, đến ắc quy nên đầu tư dây chuyền hiện đại là tất yếu.

“Nhưng với những linh kiện khác, chẳng hạn như động cơ, thì lại khác. Chúng ta phải chú ý đến xu hướng tương lai. Ô tô không chỉ còn động cơ xăng hay diesel. Ở châu Âu, chính sách khí thải ngày càng siết chặt, từ 1/7/2025 đã áp dụng tiêu chuẩn Euro 7, trong khi ta mới dừng ở Euro 5. Vì vậy, nếu đưa ra chính sách khuyến khích đầu tư vào sản xuất động cơ xăng hay diesel thì sẽ không còn phù hợp nữa. Thay vào đó, cần tập trung khuyến khích phát triển những bộ phận, hệ thống mà tương lai vẫn phải dùng, như hệ thống truyền động, điện tử, hệ thống lái… Đây mới là những lĩnh vực quan trọng. Do đó, biểu thuế cần được xem xét lại để tạo động lực cho doanh nghiệp đầu tư sản xuất những sản phẩm này tại Việt Nam”, ông Thái nhấn mạnh.