Mua quốc tịch: Chuyện ở các quốc gia

Muôn kiểu “thị thực vàng”

Thị thực vàng (golden visa) đang ngày càng phổ biến như một cách để các cá nhân sở hữu tài sản ròng cao (HNWI) tiếp cận quyền cư trú hoặc quyền công dân tại những quốc gia mà họ mong muốn. Đây là lựa chọn hấp dẫn không chỉ để di cư lâu dài, mà còn như một “kế hoạch dự phòng” cho tương lai hoặc phương án nghỉ hưu tại một đất nước phát triển hơn.

Khi sở hữu thị thực vàng, người nộp đơn cùng gia đình có thể trở thành cư dân hợp pháp tại quốc gia cấp thị thực, được hưởng quyền sinh sống, làm việc, học tập và chăm sóc y tế tương đương với công dân bản địa, tùy theo chính sách của từng nước.

Về bản chất, thị thực vàng là chương trình cư trú theo diện đầu tư (residency-by-investment - RBI), trong khi một số nước còn cho phép nhập quốc tịch theo diện đầu tư (citizenship-by-investment - CBI). Tên gọi và điều kiện của các chương trình này có thể khác nhau, nhưng đều xoay quanh nguyên tắc chung: đổi quyền cư trú hoặc quốc tịch lấy một khoản đầu tư tài chính vào nền kinh tế sở tại.

Tại Mỹ, làn sóng tranh luận về chương trình này đang nổi lên sau khi Tổng thống Donald Trump công bố kế hoạch phát hành “thẻ vàng” có tên “Trump Card”, một dạng thị thực đầu tư trị giá 5 triệu USD.

“Với 5 triệu USD, chúng tôi sẽ cho phép những người thành công nhất, tạo ra nhiều việc làm nhất trên toàn thế giới, mua được con đường trở thành công dân Mỹ”, người đứng đầu Nhà Trắng tuyên bố.

Dù mức phí cao gấp nhiều lần so với mặt bằng chung, chương trình này vẫn nhận được sự quan tâm đặc biệt. Theo Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick, chỉ trong chưa đầy một tuần kể từ khi mở cổng đăng ký trực tuyến, gần 70.000 hồ sơ đã được gửi tới.

Ông Lutnick cho hay chương trình thẻ vàng hướng tới mục tiêu phát hành 200.000 thẻ, kỳ vọng huy động khoảng 1.000 tỷ USD để phục vụ các mục tiêu kinh tế quốc gia.

Trên thực tế, Mỹ đã áp dụng chương trình thị thực đầu tư EB-5 từ năm 1990 nhằm thu hút nguồn vốn nước ngoài vào nền kinh tế. Theo đó, nhà đầu tư nước ngoài cùng vợ/chồng và con chưa lập gia đình dưới 21 tuổi có thể được cấp thẻ xanh có điều kiện (tức quyền thường trú tạm thời tại Mỹ trong 2 năm) nếu đầu tư vào một dự án tạo ra ít nhất 10 việc làm toàn thời gian cho lao động Mỹ.

Hiện nay, mức đầu tư tối thiểu là 1,05 triệu USD. Tuy nhiên, nếu dự án được đặt tại khu vực có tỷ lệ thất nghiệp cao hoặc vùng nông thôn (được gọi là “khu vực việc làm mục tiêu”) thì nhà đầu tư chỉ cần bỏ ra 800.000 USD. Chương trình EB-5 hoạt động theo cơ chế gia hạn định kỳ và sẽ được Quốc hội Mỹ xem xét lại vào năm 2027.

Tương tự Mỹ, hơn 100 quốc gia trên thế giới đã ban hành chương trình RBI, và khoảng 20 quốc gia cung cấp chương trình CBI, trong đó có các quốc đảo nhỏ tại Caribe và Thái Bình Dương. Những quốc gia này coi đây là nguồn thu ngân sách đáng kể cũng như cách để thúc đẩy đầu tư nước ngoài vào các lĩnh vực như bất động sản, hạ tầng, du lịch.

Các quốc gia phát triển như Úc, Canada, Bồ Đào Nha hay Ireland cũng tham gia cuộc đua thu hút giới tinh hoa toàn cầu bằng các phiên bản thị thực đầu tư riêng, dù điều kiện và chi phí có thể rất khác biệt. Ví dụ, để trở thành công dân Samoa, mức đầu tư tối thiểu chỉ là 11.000 USD. Trong khi đó, Síp yêu cần đầu tư 314.000 USD để có thị thực thường trú và lên tới 2,15 triệu USD nếu muốn có hộ chiếu.

Hình thức đầu tư cũng rất linh hoạt, từ mua bất động sản, trái phiếu chính phủ đến đầu tư trực tiếp vào doanh nghiệp trong nước… Một số quốc gia còn cho phép vay vốn để đáp ứng yêu cầu tài chính tối thiểu.

Những rủi ro tiềm tàng

Tuy hấp dẫn về mặt lý thuyết, các chương trình thị thực đầu tư cũng tiềm ẩn nhiều hệ lụy về kinh tế – xã hội nếu thiếu kiểm soát và giám sát chặt chẽ.

Trước hết là tác động đến thị trường bất động sản. Tại nhiều quốc gia thuộc Liên minh châu Âu, RBI và CBI từng được triển khai như một biện pháp kích thích phục hồi thị trường bất động sản sau khủng hoảng tài chính 2008. Theo nghiên cứu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), giá nhà ở các nước này đã tăng trung bình khoảng 3% trong năm đầu tiên áp dụng chương trình, đặc biệt ở các nước chấp nhận bất động sản là hình thức đầu tư hợp lệ.

Nghiên cứu riêng tại Hy Lạp ước tính thị thực vàng chiếm đến 1/3 tổng lượng đầu tư bất động sản trong năm 2018. Ở Canada, chương trình đầu tư doanh nghiệp bị cho là nguyên nhân dẫn đến tình trạng “bong bóng” bất động sản tại thành phố Vancouver. Tại Bồ Đào Nha, thị thực vàng làm tăng giá nhà ở cao cấp tới 10%, một mức “phí bảo hiểm” mà giới địa phương khó lòng chi trả. Trong khi đó, áp lực giá nhà tại Tây Ban Nha đã khiến chính phủ quyết định dừng chương trình vào năm 2025.

Bên cạnh đó, thị thực đầu tư thường được quảng bá là công cụ tối ưu hóa thuế. Tuy nhiên, quyền cư trú không đồng nghĩa với cư trú về thuế, vốn yêu cầu người đó phải có mặt thực tế ít nhất 183 ngày mỗi năm tại nước cấp thị thực. Nếu nhà đầu tư đạt điều kiện cư trú thuế, họ có thể được hưởng ưu đãi lớn, chẳng hạn Malta áp dụng mức thuế thu nhập cá nhân cố định 15% đối với thu nhập có nguồn gốc nước ngoài, còn Antigua và Barbuda miễn hoàn toàn thuế thu nhập ngoại quốc.

Nhà đầu tư và gia đình họ còn được miễn thuế tài sản, thừa kế, chuyển nhượng bất động sản ở nhiều nước. Tuy vậy, nếu thay đổi nơi cư trú thuế, họ có thể bị áp “thuế chuyển cư”, một hình thức đánh thuế tài sản toàn cầu trong thời điểm rời bỏ quốc tịch hoặc nơi cư trú cũ.

Một rủi ro lớn hơn là khả năng bị lạm dụng để rửa tiền, trốn thuế hoặc che giấu danh tính. Theo báo cáo năm 2023 của Nhóm Hành động Tài chính (FATF) và Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), nhiều chương trình đã bị lợi dụng do quy trình thẩm định lỏng lẻo, quyền tùy ý cấp thị thực quá lớn, thiếu minh bạch và sự tham gia quá mức của các bên trung gian.

Ngay cả chương trình EB-5 tại Mỹ cũng từng dính líu đến một vụ lừa đảo lớn ở Vermont trong thập niên 2010. Khoảng 170 nhà đầu tư nước ngoài đã bỏ ra tổng cộng 85 triệu USD vào một dự án nhà máy công nghệ sinh học để đổi lấy thẻ xanh, nhưng dự án sau đó bị phát hiện là giả mạo. Văn phòng Trách nhiệm Giải trình của Chính phủ Mỹ (GAO) từng cảnh báo chương trình EB-5 dễ bị thao túng số liệu về việc làm, sử dụng nguồn vốn bất hợp pháp và tiềm ẩn rủi ro an ninh quốc gia.

Xu hướng siết chặt trên toàn cầu

Trước làn sóng chỉ trích gia tăng, nhiều quốc gia và khu vực đã tiến hành rà soát và điều chỉnh chính sách thị thực đầu tư. Năm 2022, Ủy ban châu Âu đã kêu gọi các nước thành viên dừng các chương trình RBI/CBI vì lo ngại rủi ro rửa tiền, tham nhũng và việc các chương trình này bị lách để né tránh lệnh trừng phạt sau khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ.

Một số nước EU đã phản ứng quyết liệt, ví như Tây Ban Nha tuyên bố sẽ chấm dứt chương trình thị thực vàng, còn Bồ Đào Nha loại bỏ bất động sản khỏi danh mục đầu tư hợp lệ. Trong khi đó, Hungary và Hy Lạp vẫn tích cực duy trì chương trình để cạnh tranh thu hút nhà đầu tư.

Tại khu vực Caribe, 5 quốc gia thành viên của Tổ chức Các quốc gia Đông Caribe (OECS) đã đạt được đồng thuận vào năm 2024 về việc thiết lập bộ tiêu chuẩn chung cho chương trình CBI. Các quy định mới bao gồm việc ấn định mức đầu tư tối thiểu, thành lập một ủy ban điều phối liên quốc gia để giám sát và chia sẻ thông tin, siết chặt quy trình thẩm định hồ sơ, đồng thời đình chỉ cấp thị thực cho công dân Nga và Belarus.

Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút dòng vốn toàn cầu ngày càng gay gắt, thị thực vàng vẫn là một công cụ đáng chú ý với nhiều quốc gia. Tuy nhiên, bài học từ các chương trình RBI và CBI trên thế giới chỉ ra rằng nếu thiếu giám sát, những lợi ích kinh tế mong đợi có thể bị lấn át bởi rủi ro bất động sản, thất thoát thuế, rửa tiền và tổn hại đến an ninh quốc gia.

Thêm vào đó, nhiều bằng chứng quốc tế cho thấy các chương trình RBI và CBI không mang lại tác động rõ rệt đối với đầu tư nội địa tại các quốc gia lớn. Một nghiên cứu của IMF chỉ ra rằng phần lớn lợi ích tài chính chỉ xuất hiện ở các nước nhỏ, nơi doanh thu từ thị thực đầu tư chiếm tỷ trọng lớn trong ngân sách nhà nước. Chẳng hạn, tại St. Kitts và Nevis, quốc gia chỉ có 47.000 dân, chương trình CBI từng đóng góp tới 37% GDP vào năm 2015.

Ngược lại, với quy mô khổng lồ như Mỹ, GDP gần 30.000 tỷ USD vào năm 2024, việc bán 58.000 thẻ vàng, mỗi thẻ trị giá 5 triệu USD, mới chỉ mang lại 1% GDP. Theo các nhà kinh tế, điều đó cho thấy vai trò tài chính của các chương trình thị thực đầu tư tại những quốc gia phát triển là tương đối khiêm tốn.