Mỹ tấn công 'trái tim dầu mỏ' Iran: Thị trường năng lượng toàn cầu nguy cơ đứt gãy

Quyết định khiến thị trường dầu mỏ toàn cầu thêm bất ổn

Hôm 13/3, Mỹ đã phá hủy các mục tiêu quân sự trên đảo Kharg - trung tâm dầu mỏ lớn nhất của Iran, theo tuyên bố của Tổng thống Donald Trump. Ông cũng cảnh báo rằng Washington có thể tấn công vào cơ sở hạ tầng dầu mỏ của Tehran nếu Iran tiếp tục các hành động làm gián đoạn hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz.

Đảo Kharg là cảng xuất khẩu cho khoảng 90% lượng dầu của Iran. Trong một bài đăng trên mạng xã hội, ông Trump cho biết quân đội Mỹ đã “phá hủy hoàn toàn mọi mục tiêu quân sự” trên đảo Kharg nhưng vẫn giữ nguyên các cơ sở hạ tầng dầu mỏ.

“Tuy nhiên, nếu Iran hoặc bất kỳ ai khác có hành động cản trở việc lưu thông tự do và an toàn của tàu thuyền qua eo biển Hormuz, tôi sẽ ngay lập tức xem xét lại quyết định này,” ông Trump viết. Lời cảnh báo này có thể khiến thị trường năng lượng tiếp tục chao đảo, trong bối cảnh Cơ quan Năng lượng Quốc tế cho rằng thế giới đang đối mặt với một trong những đợt gián đoạn nguồn cung dầu lớn nhất trong lịch sử.

Tổng thống Mỹ cũng tuyên bố Iran gần như không có khả năng tự vệ trước các cuộc tấn công của Washington. “Quân đội Iran và tất cả những người liên quan đến chế độ khủng bố này nên hạ vũ khí và cứu lấy những gì còn lại của đất nước họ - vốn chẳng còn nhiều!” ông nói.

Giá dầu đã biến động mạnh sau những phát biểu thay đổi liên tục của ông Trump về thời gian kéo dài của cuộc chiến với Iran. Trước đó ông từng nói xung đột có thể chỉ kéo dài vài tuần, nhưng đến hôm 13/3, ông từ chối đưa ra bất kỳ dự đoán công khai nào về thời điểm kết thúc.

Đảo Kharg nằm cách bờ biển Iran khoảng 26 km và cách eo biển Hormuz khoảng 483 km về phía tây bắc. Trong khi nhiều nhà sản xuất dầu ở vùng Vịnh tạm ngừng vận chuyển do lo ngại các cuộc tấn công của Iran, Tehran vẫn tiếp tục xuất khẩu dầu thô.

Theo hình ảnh vệ tinh do TankerTrackers.com phân tích, nhiều tàu chở dầu thô cỡ lớn đã cập đảo Kharg để bốc hàng vào hôm thứ 11/3. Kể từ ngày 28/2 - thời điểm xung đột bắt đầu - đến 11/3, Iran đã xuất khẩu khoảng từ 1,1 đến 1,5 triệu thùng dầu mỗi ngày.

Giới phân tích cho rằng thị trường sẽ theo dõi sát mọi dấu hiệu cho thấy các cuộc không kích của Mỹ có gây thiệt hại cho hệ thống đường ống, nhà ga và các bể chứa dầu trên đảo hay không. Chỉ cần một sự gián đoạn nhỏ cũng có thể khiến nguồn cung toàn cầu thêm căng thẳng, đẩy thị trường vốn đã biến động trở nên bất ổn hơn.

Trong khi đó, nhiều quốc gia sản xuất dầu ở vùng Vịnh như Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đang theo dõi sát diễn biến của cuộc xung đột. Một số công ty vận tải và bảo hiểm hàng hải đã tăng phí bảo hiểm cho tàu đi qua khu vực, do lo ngại nguy cơ bị tấn công.

Đảo Kharg trong tính toán 'cân đo' của Mỹ

Tuần trước, cựu Thủ tướng Israel Yair Lapid thẳng thắn tuyên bố rằng nếu Mỹ và Israel muốn lật đổ chính quyền Iran hiện nay thì “tất cả các mỏ dầu và ngành công nghiệp năng lượng của Iran trên đảo Kharg” cần phải bị phá hủy.

Tuy nhiên, các cuộc tấn công vẫn tránh nhắm trực tiếp vào cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran - dù nhiều chuyên gia đều thừa nhận tầm quan trọng chiến lược của hòn đảo này.

Ông Neil Quilliam - chuyên gia năng lượng vùng Vịnh tại Chatham House, mô tả Kharg là “viên ngọc quý” của ngành công nghiệp dầu mỏ Iran.

Trong khi đó, Sonia Martinez-Giron - Giám đốc điều hành của Nhóm Nghiên cứu An ninh Quốc tế Verona (ITSS) - cho rằng giá trị của Kharg là không thể thay thế.

Theo ông Andreas Krieg - giảng viên tại King's College London, Kharg là một trong số ít mục tiêu mà “chỉ một cuộc tấn công cũng có thể tạo ra hậu quả chiến lược và kinh tế ngay lập tức”.

Đảo Kharg bắt đầu được phát triển thành cảng xuất khẩu dầu chủ chốt của Iran từ những năm 1960 dưới thời Shah, với sự hỗ trợ của các công ty phương Tây. Sau cuộc cách mạng Hồi giáo, chính quyền của ông Ali Khamenei tiếp tục mở rộng cơ sở hạ tầng tại đây.

Ngày nay, gần như toàn bộ hòn đảo được bao phủ bởi các nhà ga dầu, hệ thống đường ống và các bể chứa khổng lồ.

Một trong những lý do khiến Iran tập trung hoạt động xuất khẩu tại Kharg nằm ở yếu tố địa lý. Vùng nước ven bờ của Vịnh Ba Tư khá nông, khiến các tàu chở dầu cỡ lớn không thể cập bến gần đất liền.

“Các tàu siêu chở dầu cần một cảng nước sâu để bốc dỡ hàng, và Kharg gần như là lựa chọn duy nhất phù hợp,” ông Quilliam giải thích.

Theo tạp chí Royal Geographical Society, chính sự tập trung dày đặc của cơ sở hạ tầng năng lượng đã khiến Kharg trở thành một trong những “điểm nhạy cảm chiến lược nhất trong mạng lưới dầu khí toàn cầu”.

Tầm quan trọng của đảo Kharg không phải là điều mới. Trong Chiến tranh Iran-Iraq những năm 1980, hòn đảo này từng trở thành mục tiêu tấn công thường xuyên của Iraq.

Phần lớn cơ sở hạ tầng tại đây đã bị phá hủy trong chiến tranh. Sau khi xung đột kết thúc, Iran nhanh chóng tái thiết và củng cố hệ thống phòng thủ, biến Kharg thành một trong những khu vực được bảo vệ chặt chẽ nhất của nước này.

Tuy vậy, các chuyên gia nhận định rằng nếu Mỹ hoặc Israel thực sự muốn tấn công, họ hoàn toàn có đủ năng lực quân sự để thực hiện.

Trước đó, Mỹ và Israel vẫn do dự. Theo giáo sư Scott Lucas của Đại học Dublin, lý do chính khiến Washington và Tel Aviv thận trọng là nguy cơ leo thang xung đột.

“Nếu Kharg bị tấn công, Iran có thể cho rằng họ không còn gì để mất,” ông nói. “Khi đó họ có thể phong tỏa eo biển Hormuz hoặc tấn công các cơ sở dầu mỏ khắp Trung Đông.”

Một yếu tố khác là tác động đối với kinh tế toàn cầu. Theo bà Martinez-Giron, giá dầu thế giới hiện đã ở mức rất cao, và bất kỳ sự gián đoạn lớn nào tại Kharg có thể gây ra cú sốc năng lượng toàn cầu.

“Việc phá hủy Kharg có thể là đòn giáng mạnh vào Iran, nhưng hậu quả sẽ lan rộng ra ngoài cuộc chiến này, ảnh hưởng đến kinh tế và an ninh toàn cầu,” bà nói, đồng thời chỉ ra mối liên hệ giữa chi phí vận chuyển và chi phí thực phẩm.

Một lựa chọn khác được nhắc đến là thay vì phá hủy, Mỹ hoặc Israel có thể tìm cách chiếm giữ các cơ sở trên đảo thông qua một chiến dịch đổ bộ.

Krieg cảnh báo rằng một chiến dịch đổ bộ sẽ là bước leo thang rất lớn, bởi lực lượng tấn công sẽ phải đối mặt với tên lửa, máy bay không người lái và các cuộc phản công từ hải quân Iran. “Đó sẽ là một bước đi lớn hơn rất nhiều so với một cuộc không kích đơn thuần,” ông nói.

Theo bà Martinez-Giron, còn một phương án khác ít được nhắc tới hơn: phá hoại và tấn công mạng.

Các hoạt động bí mật nhằm vào hệ thống vận hành dầu mỏ, đường ống hoặc mạng lưới điều khiển tại đảo Kharg có thể làm tê liệt hoạt động xuất khẩu dầu của Iran mà không cần phải phát động một cuộc tấn công quân sự công khai.

Nếu kịch bản này xảy ra, nó có thể gây tổn thất lớn cho nền kinh tế Iran trong khi vẫn tránh được nguy cơ leo thang quân sự trực tiếp trong khu vực.