Thanh toán bù trừ trung tâm: Gỡ nút thắt còn lại để chứng khoán nâng hạng

Tổ chức FTSE Russell sẽ công bố kết quả đánh giá thị trường Việt Nam trong kỳ xét duyệt tháng 9 tới đây. Đây là bước tiến có ý nghĩa chiến lược, mở ra khả năng thu hút dòng vốn đầu tư quốc tế quy mô lớn, ổn định và dài hạn.

Thanh toán bù trừ trung tâm: Đã ứng dụng nhưng chậm mở rộng

Chia sẻ tại Hội thảo Hội thảo “Nâng hạng thị trường chứng khoán, mở rộng kênh huy động vốn cho nền kinh tế” ngày, 30/7/2025., ông Nguyễn Sơn, Chủ tịch HĐTV Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam đề cập đến sự khác biệt giữa hai bộ tiêu chuẩn nâng hạng của FTSE Russell và MSCI.

Theo vị chuyên gia, trong khi yêu cầu từ FTSE Russell được đánh giá là “dễ chịu” hơn, thì MSCI lại đặt ra tiêu chí khắt khe hơn, đặc biệt là yêu cầu bắt buộc phải triển khai mô hình CCP cho thị trường cơ sở.

“Triển khai “bước 1” để tháo gỡ rào cản nâng hạng theo tiêu chí của FTSE Russell, Thông tư 68 đã cho phép nhà đầu tư tổ chức nước ngoài không cần ký quỹ trước khi giao dịch (non-prefunding). Đây là một nỗ lực đáng ghi nhận. Tuy nhiên, nhà đầu tư cá nhân nước ngoài và toàn bộ nhà đầu tư trong nước vẫn buộc phải ký quỹ 100%. Ở một chừng mực nhất định, điều này chưa thật sự thoả đáng và việc áp dụng cơ chế CCP sẽ giúp xóa bỏ sự phân biệt này,” ông Sơn đánh giá, đồng thời khẳng định, đây cũng là yêu cầu bắt buộc để được MSCI nâng hạng.

Chủ tịch VSDC cho biết, thị trường chứng khoán Việt Nam hiện đang áp dụng ba mô hình thanh toán: thanh toán bù trừ đa phương cho thị trường cổ phiếu, thanh toán tổng tức thời cho trái phiếu chính phủ và trái phiếu riêng lẻ và CCP cho thị trường chứng khoán phái sinh. Được áp dụng cho thị trường phái sinh từ năm 2017, CCP đã góp phần quan trọng vào sự phát triển nhanh chóng và ổn định của thị trường này, nơi thường sử dụng đòn bẩy tài chính cao, quy mô hợp đồng lớn, thời gian thanh toán kéo dài cùng với nguy cơ đối tác mất khả năng thanh toán cao.

“Chúng ta đang hướng tới áp dụng mô hình CCP cho thị trường cơ sở, tức là thị trường cổ phiếu và các sản phẩm ký quỹ. Đây là mô hình mà 80% thị trường chứng khoán trên thế giới áp dụng. Qua các mô hình quản trị rủi ro đa tầng, CCP loại bỏ rủi ro cho các giao dịch phải huỷ bỏ”, ông Nguyễn Sơn cho hay.

Trong mô hình này, thông qua cơ chế thế vị, CCP trở thành chủ thể đứng giữa các bên giao dịch, người bán của tất cả các người mua và người mua của tất cả các người bán, đảm bảo việc thanh toán giao dịch ngay cả trong trường hợp một bên trong giao dịch ban đầu (giao dịch gốc) không thực hiện được nghĩa vụ thanh toán.

Muốn nâng hạng phải làm CCP bằng được

Trên cơ sở triển khai thành công mô hình CCP đối với thị trường chứng khoán phái sinh, thực hiện ý kiến chỉ đạo của cơ quan quản lý, ngay từ năm 2019, VSDC đã nghiên cứu xây dựng mô hình CCP cho hoạt động bù trừ, thanh toán giao dịch chứng khoán cơ sở trên cơ sở chức năng của hệ thống KRX cũng như phù hợp với đặc thù pháp lý của Việt Nam.

Theo mô hình này, VSDC thông qua cơ chế thế vị sẽ tham gia vào giao dịch và thiết lập nhiều lớp phòng vệ rủi ro cho thị trường chứng khoán cơ sở phù hợp với thông lệ chung và quy định pháp lý hiện hành, từ đó thu hút được sự quan tâm của nhà đầu tư trong và ngoài nước cũng như tạo tâm lý yên tâm và bảo vệ quyền lợi cho nhà đầu tư  khi tham gia thị trường.

Bên cạnh đó, thông qua cơ chế ký quỹ khi triển khai mô hình CCP, thành viên bù trừ được quyết định mức thu ký quỹ đối với nhà đầu tư căn cứ vào kết quả đánh giá tín nhiệm, thị trường kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để được rào cản prefunding, hướng tới mục tiêu nâng hạng và gia tăng thanh khoản cho thị trường chứng khoán Việt Nam.

Cập nhật tiến độ triển khai, ông Nguyễn Sơn cho hay: “Về mặt pháp lý, hiện nay, cơ chế CCP này được quy định và cụ thể hóa tại các văn bản pháp luật trong lĩnh vực chứng khoán Luật chứng khoán 54; Luật sửa đổi, bổ sung 56 và các văn bản hướng dẫn (Nghị định 155/2020/NĐ-CP, Thông tư 119/2020/TT-BTC và một số văn bản liên quan khác). Đồng thời, những nội dung hướng dẫn mang tính kỹ thuật cũng sẽ được VSDC hoàn thiện trong thời gian tới”,

Về mặt chức năng hệ thống, hoạt động bù trừ thanh toán giao dịch chứng khoán cơ sở sẽ tiếp tục được thực hiện trên hệ thống KRX với sự điều chỉnh nhất định về cấu hình, tham số hệ thống để phù hợp với cơ chế này.

Ngày 17/7/2025 vừa qua, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cũng đã công bố kế hoạch triển khai cơ chế CCP cho thị trường chứng khoán cơ sở với mục tiêu đưa cơ chế này vào vận hành từ quý I/2027.

Theo kế hoạch, trong thời gian tới, VSDC sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Uỷ ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN) và các đơn vị liên quan thực hiện các nội dung công việc được phân công như rà soát, sửa đổi bổ sung để hoàn thiện khung pháp lý; thành lập công ty con của VSDC thực hiện chức năng CCP để khu trú rủi ro phát sinh khi triển khai cơ chế CCP cho toàn thị trường chứng khoán, đảm bảo an toàn cho hoạt động nghiệp vụ đăng ký, lưu ký chứng khoán cho nhà đầu tư tại VSDC; đào tạo tuyên truyền…

Đồng qua điểm, ông Bùi Hoàng Hải, Phó chủ tịch UBCKNN cho hay, việc triển khai CCP không vốn phải yêu cầu bắt buộc để nâng hạng theo chuẩn của FTSE Russell vì các nhà đầu tư tham chiếu theo chỉ số của tổ chức này chủ yếu quan tâm đến vấn đề xử lý giao dịch thất bại (fail trades) và quy mô thị trường. Tuy nhiên, CCP vừa là chuẩn mực toàn cầu, vừa là giải pháp giúp xử lý hiệu quả các giao dịch quy mô lớn.

“Đối với MSCI, sự tồn tại và hoạt động của MSCI là yêu cầu bắt buộc để tổ chức này nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam”, ông Hải nhấn mạnh.

Lãnh đạo UBCKNN khẳng định, đây là giải pháp mang tính nền tảng, đóng vai trò then chốt trong việc nâng hạng thị trường chứng khoán Việt Nam.

“Chúng tôi quyết tâm triển khai thành công CCP bằng được cho thị trường cơ sở vào năm 2027”, ông Bùi Hoàng Hải nói.

Về phía thành viên của thị trường, đại diện Công ty Cổ phần Chứng khoán Mirae Asset Việt Nam cho hay, việc gỡ bỏ cơ chế prefunding là điều kiện tiên quyết để FTSE Russell có thể xem xét nâng Việt Nam lên thị trường mới nổi hạng thứ cấp (Secondary Emerging Market), đồng thời mở cánh cửa để MSCI đánh giá lại khả năng gia nhập danh sách theo dõi nâng hạng trong tương lai gần.

“Năm 2026, nếu Nghị định về sở hữu nước ngoài và hệ thống CCP được thực thi đầy đủ, Việt Nam có thể đủ điều kiện để MSCI xem xét đưa vào danh sách theo dõi nâng hạng – mở ra một chu kỳ thu hút vốn quốc tế quy mô lớn, ổn định và dài hạn”, vị này chia sẻ.