Trung Quốc và cuộc 'trường chinh' 40 năm khai tử xe xăng

Gần 40 năm "mạnh tay" với xe xăng

Với mục tiêu giảm ùn tắc, cải thiện môi trường và thúc đẩy phương tiện giao thông xanh, Trung Quốc đã bắt đầu hạn chế xe xăng từ những năm 1980.

Năm 1986, thủ đô Bắc Kinh là nơi đầu tiên tại Trung Quốc bắt đầu hạn chế xe máy xăng. Sau đó, chính sách hạn chế nhanh chóng lan rộng ra nhiều thành phố lớn như Thâm Quyến, Quảng Châu, Thượng Hải, và hàng trăm đô thị khác. Tính đến hiện tại, hơn 200 thành phố Trung Quốc đã áp dụng các biện pháp cấm toàn phần hoặc hạn chế xe máy xăng.

Các biện pháp hạn chế xe xăng của Trung Quốc rất đa dạng. Trong đó phải kể đến việc cấm xe máy trên các đường phố chính, các khu thương mại trung tâm, và cấm xe máy có giấy phép không phải của địa phương (do đó xe không thể đi liên tỉnh).

Bên cạnh đó, nhiều địa phương đã dừng cấp biển số xe cho xe xăng, hoặc tăng giá cấp biển xe lên cao. Vì vậy, trong trường hợp người dân vẫn muốn sử dụng xe xăng, họ buộc phải bỏ một số tiền lớn để chi trả cho việc cấp biển số.

Hiện, việc cấp một biển số xe máy chạy xăng tại Trung Quốc có thể lên đến 42.000-56.000 USD. Không những vậy, thời gian chờ cấp biển có thể lên đến vài năm tính từ khi nộp đơn. Còn với ô tô xăng, người dân muốn đăng ký biển xe có thể phải vượt qua 300 - 400 người bằng cách quay số, giá cấp biển cũng lên đến hàng chục nghìn USD.

Bên cạnh đó, chính phủ Trung Quốc cũng đặt ra niên hạn sử dụng cho các loại xe máy xăng. Theo quy định, xe máy phải bị loại bỏ sau 13 năm kể từ ngày đăng ký, hoặc sau khi di chuyển 120.000km.

Nhằm bảo vệ môi trường và an toàn giao thông, Trung Quốc cũng áp dụng những biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt với phương tiện không đạt chuẩn. Do đó, những phương tiện xe xăng cũ, hỏng sẽ khó qua được vòng đăng kiểm hàng năm.

Hàng loạt chính sách thúc đẩy xe điện

Song song với việc hạn chế xe xăng, Trung Quốc đã triển khai hàng loạt chính sách để khuyến khích người dân sử dụng xe điện.

Theo đó, hầu hết chính quyền các thành phố lớn đều tạo điệu kiện thuận lợi để cho người dân đăng ký biển số xe điện. Thủ tục, giấy tờ mua và đăng ký xe đơn giản, nhanh gọn hơn xe xăng. Chi phí cấp biển cũng rẻ hơn đáng kể, thậm chí các trường hợp mua mới còn được hỗ trợ gần 70 triệu đồng/chiếc. Đa số xe máy điện cũng được thiết kế để người sử dụng không cần phải thi bằng lái. Do đó, xe điện nhanh chóng trở thành lựa chọn phổ biến của người dân.

Theo Daxue Consulting, đến năm 2023, tổng số xe điện 2 bánh tại Trung Quốc là 420 triệu chiếc, tức là cứ 3 người thì có một người sở hữu loại xe này.

Không chỉ tập trung ở đô thị, Trung Quốc còn đẩy mạnh mở rộng xe điện về nông thôn thông qua các chương trình lái thử, cùng với các gói tín dụng ưu đãi và khuyến mãi từ nhà sản xuất.

Mới đây, chính phủ cũng đã công bố chính sách hỗ trợ người dân chuyển đổi xe công nghệ cũ sang xe pin axit chì có độ an toàn cao hơn. Theo Bộ Thương mại Trung Quốc, riêng trong quý I/2025, hơn 1,6 triệu người đã nhận trợ cấp đổi xe, với tổng ngân sách hỗ trợ hơn 1 tỷ nhân dân tệ.

Để thúc đẩy sản xuất xe năng lượng mới (NEV), từ năm 2009 chính phủ Trung Quốc đã ban hành hàng loạt chính sách hỗ trợ, bao gồm miễn thuế ưu đãi cho các doanh nghiệp trong lĩnh vực này. Chỉ tính riêng ngành công nghiệp sản xuất và kinh doanh xe điện, Trung Quốc đã trợ cấp khoảng 200 tỷ USD từ năm 2009 đến năm 2023.

Không chỉ có các ưu đãi đơn thuần, Bắc Kinh còn áp dụng những cơ chế mang tính thị trường để khuyến khích đổi mới công nghệ. Năm 2017, Bắc Kinh áp dụng cơ chế tín dụng bắt buộc đối với các nhà sản xuất và nhập khẩu ô tô, yêu cầu họ tích lũy số điểm “năng lượng mới” tăng dần từ năm 2018 trở đi thông qua sản xuất hoặc mua bán tín dụng.

Nhờ các chính sách trên, Trung Quốc đã chứng kiến làn sóng bùng nổ doanh số xe điện. Năm 2023, tập đoàn BYD của Trung Quốc đã vượt Tesla để trở thành hãng xe điện bán chạy nhất thế giới. Hiện tại, gần 50% xe mới bán ra ở Trung Quốc là xe điện.

Đầu tư vào cơ sở hạ tầng

Theo các chuyên gia, một trong những yếu tố quan trọng giúp Trung Quốc trở thành “thủ phủ xe điện” của thế giới là cơ sở hạ tầng tiện lợi.

Nhằm giảm ùn tắc giao thông, chính quyền đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ: bố trí riêng làn chờ và làn rẽ cho xe máy điện, tối ưu hóa chu kỳ đèn tín hiệu và lắp đặt thêm đèn LED dẫn hướng để cải thiện lưu thông. Tại các nút giao thông trọng điểm, thành phố cũng xây dựng hầm và lối đi riêng dành cho xe máy điện.

Bên cạnh đó, để giải tỏa áp lực đỗ xe tại những khu vực có mật độ xe máy điện cao, cơ quan quản lý đã điều chỉnh một số vị trí đỗ xe ô tô trên đường thành chỗ đỗ xe máy điện. Mỗi ô đỗ như vậy có thể chứa tới 8 xe, góp phần cân đối nhu cầu đỗ xe trong điều kiện mặt bằng hạn chế.

Trung Quốc cũng đã đầu tư quy mô lớn để phát triển mạng lưới trạm sạc rộng khắp, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân sử dụng xe điện.

Các trạm sạc công cộng được quy hoạch linh hoạt, phù hợp với đặc thù của từng khu dân cư. Chẳng hạn, tại các khu đông dân, chính quyền bố trí khu vực sạc riêng hoặc lắp trụ sạc dọc theo vỉa hè để thuận tiện cho người dùng. Tính đến cuối tháng 5/2024, tổng số trạm sạc trên khắp Trung Quốc đã đạt tới con số khổng lồ 9,92 triệu, là nước có mạng lưới trạm sạc lớn nhất thế giới.

Thành tựu đi kèm thách thức

Cuộc “cách mạng” chuyển đổi xe xăng sang xe điện của Trung Quốc đạt được thành công ấn tượng, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức trong quản lý.

Trước tốc độ gia tăng nhanh chóng của xe máy điện, Trung Quốc đã ban hành các quy định bắt buộc nhằm kiểm soát loại phương tiện này. Cụ thể, mỗi xe phải tuân thủ giới hạn tốc độ tối đa 25 km/h, được trang bị hệ thống định vị vệ tinh BeiDou và có trọng lượng không vượt quá 55 kg (không tính pin).

Một vấn đề nhức nhối khác là tình trạng “cung vượt cầu” ở ngành ô tô điện.

Sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ đã thúc đẩy ngành xe điện Trung Quốc phát triển bùng nổ, cuối cùng đã dẫn đến tình trạng dư thừa nghiêm trọng. Công suất toàn ngành hiện đã vọt lên tới 50 triệu xe/năm - gấp đôi so với nhu cầu tiêu thụ thực tế khoảng 22-25 triệu xe/năm, theo AlixPartners.

Hệ quả là một cuộc chiến giá khốc liệt nổ ra, đẩy nhiều công ty nhỏ vào nguy cơ phá sản hoặc bị thâu tóm. Trước tình trạng này, chính phủ Trung Quốc đã bắt đầu rút dần hỗ trợ tài chính, đưa ngành xe điện bước vào giai đoạn “thanh lọc” tự nhiên.

Nhằm tránh cuộc khủng hoảng dư thừa giống như Trung Quốc, giới quan sát khuyến nghị các chính phủ cần điều tiết hợp lý cán cân cung - cầu của ngành xe điện. Việc thúc đẩy sản xuất là cần thiết, nhưng không nên chạy theo số lượng mà bỏ qua chất lượng và nhu cầu thực tế.