Ukraine dồn dập tấn công 'huyết mạch' tài chính của Nga

“Một lần nữa, đây là lời nhắc nhở với Nga rằng mọi doanh nghiệp phục vụ cho chiến sự đều là mục tiêu hợp pháp”, một nguồn tin thuộc Cơ quan An ninh Ukraine nói với CNN, đồng thời khẳng định: “Đây là lần đầu tiên Ukraine tấn công cơ sở hạ tầng dầu khí của Nga ở Biển Caspi”.

Giàn khoan Filanovsky, thuộc sở hữu của Lukoil, được xem là mỏ dầu lớn nhất của Nga ở khu vực này.

Tăng cường tấn công hạ tầng năng lượng Nga

Các cuộc tấn công sâu của Ukraine nhằm vào cơ sở năng lượng Nga bắt đầu gia tăng đáng kể từ đầu năm 2024. Nhưng từ tháng 8, Kyiv đã đẩy mạnh hơn nữa, tập trung vào cái mà Ủy viên trừng phạt Ukraine Vladyslav Vlasiuk gọi là “trừng phạt tầm xa”, ám chỉ những đòn đánh trực tiếp vào huyết mạch tài chính quan trọng nhất của Moscow.

Ukraine không chỉ tấn công các nhà máy lọc dầu mà còn liên tiếp nhắm vào cơ sở hạ tầng xuất khẩu dầu khí, đường ống dẫn, tàu chở dầu và nay là cả giàn khoan ngoài khơi. Theo ACLED và phân tích của CNN, tháng 11 ghi nhận số vụ tấn công nhiều nhất từ trước đến nay trong một tháng.

Nỗ lực hòa bình do Mỹ dẫn dắt gần đây không mang lại tiến triển, trong khi Nga tiếp tục đặt ra các điều kiện và giành lợi thế tại nhiều điểm trên chiến tuyến. Cùng lúc, nguồn cung dầu toàn cầu dư thừa giúp thị trường “chịu đựng” được nguy cơ gián đoạn, khiến các đồng minh của Ukraine ngày càng tán thành chiến dịch tấn công năng lượng.

“Chiến lược từ mùa hè đến nay là không để Nga duy trì mức doanh thu năng lượng quá lớn, đây là nguồn tiền giúp Moscow trả lương cao và thưởng hậu hĩnh để thu hút quân nhân. Đó là một nỗ lực có chủ đích nhằm khóa chặt ‘cỗ máy ATM năng lượng’ của Nga”, bà Helima Croft, Giám đốc chiến lược hàng hóa toàn cầu tại RBC Capital Markets, cho biết.

Từ đầu tháng 8 đến cuối tháng 11, Ukraine đã tấn công ít nhất 77 cơ sở năng lượng Nga, gần gấp đôi 7 tháng trước đó, theo ACLED. Riêng tháng 11 ghi nhận ít nhất 14 vụ tấn công vào các nhà máy lọc dầu và bốn vụ vào các cảng xuất khẩu.

Một thay đổi chiến thuật quan trọng là việc lặp lại các đòn tấn công vào cùng một mục tiêu. Nhà máy lọc dầu Saratov của Rosneft đã bị đánh ít nhất 8 lần chỉ từ tháng 8, trong đó có 4 lần trong tháng 11.

“Nếu trước đây các cuộc tấn công chỉ nhằm gây tổn hại, thì giờ đây là nỗ lực bền bỉ nhằm khiến các nhà máy lọc dầu không thể vận hành ổn định”, ông Nikhil Dubey, nhà phân tích cấp cao của Kpler, bình luận.

Theo Dubey, các đợt tấn công nối tiếp nhau đã khiến một phần đáng kể công suất lọc dầu của Nga phải dừng hoạt động và “làm chậm tiến độ sửa chữa”. Từ tháng 8, Ukraine không chỉ đánh vào những hạng mục dễ nhận thấy mà còn tập trung vào “những điểm nghẽn cốt lõi trong hệ thống lọc dầu, nơi tạo ra các sản phẩm cuối cùng”.

Ông Sergey Vakulenko, chuyên gia tại Carnegie Russia Eurasia Center với 25 năm kinh nghiệm trong ngành dầu khí Nga, cho biết thiệt hại trước mắt vẫn trong tầm kiểm soát, nhưng hỏa hoạn quy mô lớn có thể gây ra hư hại tích tụ: “Kim loại không chịu được kiểu bị nung nóng rồi làm nguội liên tục. Không ai biết các cột chưng cất này chịu được bao nhiêu chu kỳ như vậy”, ông Sergey nói.

Mở rộng tấn công các tuyến xuất khẩu dầu

Ukraine dường như không còn giới hạn mục tiêu trong phạm vi thị trường nội địa Nga. Từ tháng 8, Kyiv đã gia tăng đáng kể các cuộc tấn công vào hạ tầng xuất khẩu năng lượng của Moscow. Các cảng Novorossiysk và Tuapse ở Biển Đen, cùng Ust-Luga ở Biển Baltic, liên tục bị tập kích trong nhiều đợt. Đường ống Druzhba, tuyến dẫn dầu quan trọng cung cấp cho một số quốc gia EU vẫn phụ thuộc vào nguồn của Nga, cũng đã bị tấn công tới 5 lần, gây ra phản ứng dữ dội từ Hungary.

Cuối tháng 11, Tập đoàn Đường ống Caspi (CPC), vận chuyển 80% lượng dầu Kazakhstan ra Biển Đen, thông báo rằng họ bị tấn công 2 lần chỉ trong bốn ngày. Cuộc tấn công thứ 2 làm hỏng một trong 3 điểm neo tàu, khiến toàn bộ cảng phải đóng cửa hai ngày. Kazakhstan lên án đây là “hành động gây tổn hại quan hệ song phương.”

Ngày 10/12 mới đây, Kyiv thực hiện cuộc tấn công thứ 3 nhằm vào một tàu chở dầu bị trừng phạt, đang trên đường đến Novorossiysk. Hai vụ tấn công vào cuối tháng 11 đã khiến Tổng thống Nga gọi đây là hành vi “cướp biển”. Thổ Nhĩ Kỳ cũng triệu tập đại sứ Nga và Ukraine để phản đối.

“Chúng ta không còn công cụ nào khác ngoài việc cắt dòng tiền chảy vào Nga để ngăn cuộc chiến sinh tồn này”, ông Oleksandr Kharchenko, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Công nghiệp Năng lượng tại Kyiv, khẳng định. Ông cho rằng việc các tàu bị trừng phạt vẫn hoạt động cho thấy các biện pháp trừng phạt của phương Tây chưa đủ hiệu quả.

Nga có thể chịu đựng được bao lâu?

Trong khi Nga tiếp tục giữ lập trường cứng rắn tại các cuộc đàm phán hòa bình, ngành dầu mỏ, trụ cột tài chính lớn nhất để duy trì chiến sư, đang trở nên bấp bênh hơn nhiều so với một năm trước.

Theo nhà phân tích Dubey của Kpler, các nhà máy lọc dầu Nga hiện chế biến ít hơn khoảng 6% so với cùng kỳ năm ngoái. Con số này tuy không lớn, nhưng đủ gây xáo trộn vì Nga vốn chỉ duy trì lượng dự trữ xăng ở mức tối thiểu.

Trong tháng 9 và 10, các video quay cảnh xe hơi xếp hàng dài tại cây xăng lan truyền trên mạng; trước tình trạng thiếu hụt ở một số khu vực, chính phủ Nga đã cấm xuất khẩu xăng đến hết năm.

Cuối tháng 11, Tổng thống Nga Vladimir Putin ký luật cho phép doanh nghiệp Nga nhận trợ cấp nếu lọc dầu tại các nhà máy ở Belarus rồi nhập lại Nga, một biện pháp nhằm ổn định thị trường nội địa.

Đáng chú ý, các đòn tấn công leo thang của Ukraine trùng với loạt biện pháp trừng phạt mới đầu tiên được Mỹ áp lên Nga kể từ khi Tổng thống Trump quay lại Nhà Trắng vào tháng 1. Tháng 10, Washington áp lệnh trừng phạt phong tỏa hoàn toàn đối với hai tập đoàn dầu khí lớn nhất của Nga là Rosneft và Lukoil.

Dữ liệu của Argus Media cho thấy giá dầu Urals của Nga giảm dần kể từ thời điểm đó xuống mức thấp nhất kể từ khi chiến sự nổ ra. Điều này góp phần khiến doanh thu xuất khẩu dầu của Nga giảm xuống mức thấp nhất kể từ tháng 2/2022, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế. Truyền thông nhà nước Nga cho biết doanh thu dầu khí tháng 11 đã giảm gần 34% so với cùng kỳ năm ngoái.

Chuyên gia Vakulenko cho rằng các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng chỉ là “một phần của bức tranh lớn hơn” trong nỗ lực gây sức ép buộc ông Putin phải tìm giải pháp hòa bình.

Câu hỏi then chốt mà nhiều chuyên gia đặt ra là liệu Ukraine và các đồng minh có đủ sức duy trì chiến lược hiện nay hay không.

“Sự kết hợp giữa các đòn tấn công nhắm vào hạ tầng xuất khẩu và khả năng duy trì các lệnh trừng phạt, theo tôi, có thể buộc Nga quay lại bàn đàm phán, nhưng đó sẽ là quá trình kéo dài”, bà Helima Croft, Giám đốc chiến lược hàng hóa toàn cầu tại RBC Capital Markets, nhận định.

Với việc ông Trump hiện gây sức ép để Ukraine chấp nhận một số nhượng bộ, đây có thể trở thành phép thử thực sự về mức độ quyết tâm của ông trong việc thực hiện song song hai mục tiêu trái chiều.