Vì sao ngân hàng trung ương các quốc gia chạy đua gom vàng?

Chỉ 15 phút sau khi máy bay cất cánh, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Serbia Jorgovanka Tabaković nhận được một cuộc gọi khẩn với thông báo số vàng thỏi trị giá hàng triệu USD, dự kiến được vận chuyển về kho lưu trữ an ninh cao tại Belgrade, đã bị bỏ lại trên đường băng của một sân bay ở Thụy Sĩ.

Trong vận tải hàng không, bất chấp giá trị đặc biệt lớn của vàng thỏi, hoa tươi, thực phẩm và các mặt hàng dễ hư hỏng vẫn được ưu tiên hơn.

“Chúng tôi đã học được bài học này một cách cay đắng”, bà Jorgovanka chia sẻ tại một hội nghị vào cuối năm ngoái.

Câu chuyện của Serbia phản ánh một xu hướng đang lan rộng: ngày càng nhiều ngân hàng trung ương trên thế giới vội vã tích trữ vàng với quy mô lớn, đảo ngược logic kinh tế truyền thống kéo dài hàng thập kỷ, đồng thời đẩy giá vàng lên mức cao kỷ lục trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị leo thang.

Giữa lúc Washington gây áp lực lên tính độc lập của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), làm rung chuyển các thị trường tài chính toàn cầu, giá vàng trong tuần này đã vọt lên mức kỷ lục 4.643 USD/ounce. Nhiều nhà phân tích thậm chí dự báo kim loại quý này có thể vượt mốc 5.000 USD/ounce ngay trong năm nay.

Khi trật tự toàn cầu dựa trên luật lệ bị phá vỡ, các ngân hàng trung ương, cùng với giới đầu tư tư nhân, đang chạy đua gom vàng. Trong vòng 1 thập kỷ qua, tỷ trọng vàng trong dự trữ của các ngân hàng trung ương đã tăng gấp đôi, lên hơn 25%, mức cao nhất trong gần 30 năm.

Dù một phần sự gia tăng này đến từ đà leo thang của giá vàng, các chuyên gia cho rằng nguyên nhân sâu xa hơn là nhu cầu “bảo hiểm” trong một thế giới ngày càng bất ổn. Song song với việc mua thêm vàng, nhiều ngân hàng trung ương cũng đẩy nhanh quá trình hồi hương vàng dự trữ từ nước ngoài, đồng thời cắt giảm mạnh mức độ phụ thuộc vào đồng USD.

Khi “mỏ neo” tiền tệ lung lay

Dự trữ ngoại hối chính thức là một mảnh ghép then chốt của hệ thống tiền tệ toàn cầu. Đóng vai trò như “quỹ an toàn” bảo vệ các đồng tiền quốc gia, dự trữ thường bao gồm USD, euro, yên Nhật, bảng Anh, cùng với vàng, trái phiếu và các tài sản của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF). Chúng giúp duy trì niềm tin của nhà đầu tư và có thể được sử dụng để ổn định tỷ giá trong thời kỳ khủng hoảng.

Trong phần lớn thế kỷ trước, USD giữ vị trí thống trị tuyệt đối – vừa là đồng tiền dự trữ chủ đạo, vừa là chất bôi trơn cho guồng máy tài chính toàn cầu và phương tiện thanh toán trong phần lớn hoạt động thương mại quốc tế.

Trong lịch sử, hệ thống tiền tệ từng neo giá trị các đồng tiền vào vàng, với cam kết chuyển đổi tiền giấy thành một lượng vàng cố định – phản ánh sự ám ảnh kéo dài hàng nghìn năm của nhân loại với kim loại quý này.

Tuy nhiên, mối liên hệ đó đã bị cắt đứt vào thập niên 1970, khi Mỹ chấm dứt cơ chế bản vị vàng theo thỏa thuận Bretton Woods năm 1944. Kể từ đó, tỷ giá hối đoái trên thị trường quốc tế vận động chủ yếu theo cung – cầu.

Dù vậy, vị thế của đồng USD đang suy yếu, phản ánh các chính sách khó đoán định của chính quyền Mỹ, bao gồm sự can thiệp vào Fed, tình trạng tài chính công mong manh, cũng như việc Washington ngày càng sẵn sàng sử dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế. Điển hình là việc phong tỏa dự trữ của Ngân hàng Trung ương Nga sau xung đột Ukraine.

Tuy nhiên, USD vẫn chưa “hết thời”. Tỷ trọng của đồng tiền này trong tổng dự trữ toàn cầu đã giảm từ khoảng 66% cách đây một thập kỷ xuống còn 57% hiện nay, nhưng vẫn vượt xa các đối thủ. Theo các nhà kinh tế, nguyên nhân chính là thế giới chưa có một lựa chọn thay thế đủ tầm. Euro, bảng Anh, yên Nhật hay nhân dân tệ đều thiếu quy mô và độ bao phủ toàn cầu.

Chính vì vậy, các tổ chức tài chính đang quay trở lại với vàng – phương tiện lưu giữ giá trị lâu đời và đáng tin cậy nhất của nhân loại. Vào tháng 6 năm ngoái, nhờ giá tăng mạnh, vàng đã vượt qua euro để trở thành tài sản dự trữ lớn thứ hai thế giới, chỉ sau USD.

Hồi hương vàng: Cuộc chạy đua thầm lặng

Theo khảo sát của Invesco với 50 ngân hàng trung ương, khoảng một nửa số cơ quan này có kế hoạch tăng tỷ trọng vàng trong dự trữ. 2/3 cũng dự định chuyển lượng vàng đang cất giữ ở nước ngoài về các kho trong nước để đảm bảo an toàn.

“Vàng luôn là nơi trú ẩn an toàn tối thượng. Trong thời kỳ bất ổn chính trị, các ngân hàng trung ương thường đẩy mạnh mua vàng như một lớp bảo vệ, một chỗ dựa nếu các đồng tiền pháp định truyền thống mất giá”, ông Rod Ringrow, Trưởng bộ phận các tổ chức chính thức tại Invesco, cho biết.

4 năm qua, sau xung đột Nga – Ukraine, khái niệm “vũ khí hóa dự trữ” đã trở nên hiện hữu hơn bao giờ hết. “Các ngân hàng trung ương bắt đầu tự hỏi: nếu nắm giữ vàng, liệu họ có thực sự yên tâm khi để chúng ở nước ngoài hay không?”, ông Ringrow nói.

Trong lịch sử, London, Thụy Sĩ và New York là những trung tâm lưu trữ vàng lớn nhất thế giới nhờ sự ổn định chính trị và kinh tế. Riêng Ngân hàng Anh hiện phục vụ khoảng 70 tổ chức chính thức, với khoảng 400.000 thỏi vàng được cất giữ trong các hầm sâu dưới lòng đất London, trị giá hơn 500 tỷ USD.

Tuy nhiên, việc hồi hương vàng ngày càng được thúc đẩy, nhất là sau những trường hợp gây tranh cãi. Venezuela hiện có khoảng 2 tỷ USD vàng bị “mắc kẹt” tại Ngân hàng Anh do London không công nhận chính quyền Caracas. Nga cũng từng đe dọa Bỉ, nơi đang lưu giữ phần lớn dự trữ ngoại tệ bị đóng băng của Moscow.

Ngoài Serbia, nhiều quốc gia như Ấn Độ, Hungary, Thổ Nhĩ Kỳ và Ba Lan cũng đã hoặc đang đưa vàng về nước. Ba Lan thậm chí đã hồi hương hàng trăm tấn vàng từng được vận chuyển sang London, Mỹ và Canada từ thời Thế chiến II. Trước đó, Đức là một trong những nước tiên phong trong thập niên 2010 khi chịu áp lực chính trị phải đưa vàng từ Mỹ và Pháp về nước.

Theo Hội đồng Vàng Thế giới, lượng vàng mua vào của các ngân hàng trung ương đã tăng 10% trong năm 2025, dẫn đầu là Ba Lan, Kazakhstan, Azerbaijan và Trung Quốc. Bắc Kinh hiện đã tích trữ hơn 2.000 tấn vàng, ước tính đứng thứ sáu thế giới, trong khi Mỹ vẫn dẫn đầu với hơn 8.000 tấn – dù kho vàng Fort Knox chưa được kiểm toán chính thức kể từ năm 1953.

Ở chiều ngược lại, Anh từng là một “người bán lớn” vào cuối những năm 1990 và đầu 2000, khi bán ra 401 tấn vàng trong bối cảnh giá kim loại quý ở mức thấp lịch sử.

Một số nhà kinh tế cho rằng tiền điện tử có thể dần trở thành tài sản dự trữ cạnh tranh với vàng và các đồng tiền truyền thống. Tuy nhiên, các ngân hàng trung ương vẫn thận trọng trước một thị trường còn non trẻ, biến động mạnh và tiềm ẩn nhiều rủi ro an ninh, trong khi các tài sản “ổn định” nhất vẫn gắn chặt với USD hoặc vàng.

Ông Jonathan Fortun, chuyên gia kinh tế tại Viện Tài chính Quốc tế, nhận định: "Dù vàng đang lên ngôi và tiền điện tử có thể là bước tiếp theo, nhưng hiện nay rất ít tài sản đủ sức cạnh tranh trực tiếp với đồng USD".

“Tôi không nghĩ việc đồng USD bị truất ngôi sẽ là mối lo chính nếu thế giới quay lại giao dịch bằng vàng. Khi đó, chúng ta sẽ phải đối mặt với những vấn đề lớn hơn nhiều – đó chỉ là hệ quả vòng hai”, ông nói.