Artemis II: Cuộc đua ‘thôn tính’ Mặt Trăng, Mỹ vượt xa Trung Quốc

Sứ mệnh Artemis II không chỉ đánh dấu bước tiến lớn trong khám phá vũ trụ mà còn thể hiện sự cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt giữa hai siêu cường không gian hàng đầu thế giới.

Bốn phi hành gia đã được phóng vào quỹ đạo hôm 1/4 (giờ Mỹ) trong sứ mệnh Artemis II, hướng đến Mặt Trăng trong chuyến thám hiểm sâu nhất của loài người vào không gian trong hơn 50 năm qua. Sau nhiều năm trì hoãn và đội chi phí, tên lửa cao tương đương tòa nhà 32 tầng cuối cùng cũng rời bệ phóng vào khoảng 9h30 sáng theo giờ AEST.

Đám đông khổng lồ tụ tập quanh Trung tâm Vũ trụ Kennedy tại bang Florida đã vỡ òa khi tên lửa khổng lồ rít lên, bắt đầu hành trình khứ hồi dài hơn 400.000km. Con tàu đạt tốc độ tối đa gần 16.000 km/h trước khi hai tên lửa đẩy tách ra khỏi thân chính.

Chỉ vài phút sau khi phóng, chỉ huy Reid Wiseman đã không giấu được sự kinh ngạc khi cửa sổ khoang tàu mở ra, cho phép ông nhìn thấy Mặt Trăng phía trước.

“Chúng tôi thấy một cảnh Trăng lên tuyệt đẹp và đang bay thẳng về phía đó”, ông nói.

Trước khi tiến xa hơn, tàu Orion sẽ bay hai vòng quanh Trái Đất để kiểm tra hệ thống. Sau đó, con tàu sẽ hướng đến phía xa của Mặt Trăng, nơi phi hành đoàn quan sát và chụp ảnh bề mặt thiên thể này. Lực hấp dẫn của Mặt Trăng sau đó sẽ “bắn” con tàu trở lại Trái Đất, nơi nó sẽ tái nhập khí quyển với nhiệt độ khoảng 2.700°C trước khi bung dù và đáp xuống Thái Bình Dương.

Các chuyên gia cho rằng giai đoạn tái nhập khí quyển là phần nguy hiểm nhất của toàn bộ nhiệm vụ. Một cựu phi hành gia và kỹ sư NASA cảnh báo đây sẽ là thời điểm căng thẳng nhất sau một sự cố trước đó liên quan đến thử nghiệm nhiệt.

Cuộc đua không gian Mỹ - Trung bước vào giai đoạn mới

Theo Giáo sư Rodrigo Praino của Đại học Flinders, chương trình Artemis đang “thực sự thắp lại” cuộc đua không gian, trong khi Trung Quốc đang bám đuổi rất sát.

Ông nhận định rằng mục tiêu của Artemis không chỉ là khám phá Mặt Trăng mà còn nhằm tránh nguy cơ Mỹ bị tụt hậu.

“Mỹ vẫn đang dẫn trước, nhưng lợi thế đó phụ thuộc vào việc Artemis II thành công và toàn bộ chương trình diễn ra đúng tiến độ”, ông nói. “Trung Quốc đang tiến rất gần nhờ chiến lược kiên trì và cách tiếp cận kiểu marathon trong hơn một thập kỷ qua”.

Ông cũng cho biết chương trình Artemis gần đây đã trải qua sự điều chỉnh lớn, chuyển từ tầm nhìn hợp tác dài hạn sang mục tiêu cấp bách: đưa người Mỹ trở lại bề mặt Mặt Trăng trước Trung Quốc.

Nếu Artemis II thành công, NASA sẽ tiếp tục triển khai Artemis III, IV và V. Trong đó, Artemis III dự kiến đưa con người trở lại bề mặt Mặt Trăng, mở đường cho tham vọng xa hơn là hành trình đến sao Hỏa.

Artemis II là chuyến bay có người lái đầu tiên của tên lửa mới Space Launch System (SLS). Tên lửa màu cam trắng khổng lồ được thiết kế để đưa Mỹ quay trở lại Mặt Trăng nhiều lần, với mục tiêu xây dựng căn cứ lâu dài.

Christina Koch cho biết Mặt Trăng không chỉ là điểm dừng mà còn là bàn đạp cho những sứ mệnh lớn hơn.

“Đây là bước đệm đến sao Hỏa, nơi chúng ta có nhiều khả năng tìm thấy dấu vết của sự sống trong quá khứ”, cô nói. “Nó cũng giống như ‘phiến đá Rosetta’ giúp hiểu cách các hệ hành tinh hình thành”.

Sứ mệnh ban đầu dự kiến phóng từ tháng Hai, nhưng liên tiếp gặp trục trặc kỹ thuật khiến tên lửa phải quay về nhà chứa để kiểm tra. Đến ngày phóng, bốn bể chứa khổng lồ được nạp đầy hydro và oxy lỏng, nâng tổng khối lượng tên lửa lên hơn 2.600 tấn.

Khoảng 400.000 người được dự đoán đến theo dõi trực tiếp. Một số người nhớ lại thời kỳ Apollo, khi cả thế giới cùng theo dõi từng bước tiến của NASA.

Chương trình Artemis đang chịu áp lực từ Tổng thống Donald Trump, người muốn đưa phi hành gia trở lại Mặt Trăng trước khi nhiệm kỳ thứ hai kết thúc vào năm 2029.

Mục tiêu của Artemis II là xác minh hệ thống, mở đường cho việc hạ cánh vào năm 2028, mốc thời gian khiến nhiều chuyên gia hoài nghi vì phụ thuộc vào công nghệ khu vực tư nhân.

Tàu đổ bộ Mặt Trăng đang được phát triển bởi các công ty không gian của hai tỷ phú Elon Musk và Jeff Bezos. Sự cạnh tranh này càng làm tăng tính cấp bách của cuộc đua.

Trong khi đó, Trung Quốc đặt mục tiêu đưa con người lên Mặt Trăng trước năm 2030, khiến cuộc cạnh tranh càng trở nên quyết liệt.

Ai sẽ đến Mặt Trăng trước?

Artemis II cũng phản ánh sự hồi sinh của cuộc đua không gian. Mặt Trăng trở thành chiến trường chiến lược nơi các quốc gia và doanh nghiệp tư nhân cạnh tranh lợi thế khoa học, kinh tế và công nghệ. Đáng chú ý, những cường quốc như Nga và Trung Quốc không tham gia chương trình Artemis, mà đang phát triển các chương trình riêng. Điều này khiến khái niệm “cuộc đua không gian” một lần nữa được nhắc đến.

Khái niệm này gắn liền với “chạy đua vũ trang” thời Chiến tranh Lạnh. Khi đó, cạnh tranh công nghệ lan sang lĩnh vực không gian. Liên Xô phóng vệ tinh Sputnik 1 năm 1957, khiến Mỹ đáp trả bằng chương trình vệ tinh của riêng mình năm 1958. Năm 1961, Yuri Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào không gian, thúc đẩy Mỹ tăng tốc chương trình và cuối cùng dẫn tới Apollo 11 năm 1969.

Ngày nay, nhiều nhà phân tích cho rằng sự cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc có nét tương đồng với thời Chiến tranh Lạnh. Trung Quốc dường như xem Mặt Trăng là trọng tâm và mong muốn đưa phi hành gia lên đó trước Mỹ.

Cục Quản lý Vũ trụ Quốc gia Trung Quốc đang triển khai kế hoạch xây dựng trạm nghiên cứu trên Mặt Trăng. Chương trình thám hiểm mang tên Chang’e - lấy cảm hứng từ nữ thần Mặt Trăng trong thần thoại Trung Hoa, được triển khai theo lộ trình rõ ràng. Trung Quốc trước tiên củng cố hiện diện ở quỹ đạo thấp, thực hiện chuyến bay có người lái đầu tiên năm 2003, tiến hành đi bộ ngoài không gian và hiện vận hành trạm vũ trụ riêng.

Chương trình Chang’e gồm bốn giai đoạn: quan sát quỹ đạo với Chang’e 1 (2007) và Chang’e 2 (2010); triển khai robot thăm dò; thu thập mẫu; và các hoạt động phức tạp hơn. Nhiệm vụ Chang’e 6 năm 2024 đã đưa mẫu vật Mặt Trăng về Trái Đất.

Mỹ dự kiến hạ cánh lên Mặt Trăng vào khoảng năm 2028, trong khi Trung Quốc đặt mục tiêu khoảng năm 2030. Tuy nhiên, chương trình Chang’e thường bám sát tiến độ, còn Artemis liên tục trì hoãn. Điều này khiến một số nhà phân tích cho rằng Mỹ đang tăng tốc để không bị tụt lại phía sau.

Cả hai quốc gia đều nhìn Mặt Trăng không chỉ như biểu tượng uy tín mà còn là nền tảng chiến lược dài hạn: nghiên cứu khoa học, khai thác khoáng sản và định cư ngoài Trái Đất. Các kế hoạch này đòi hỏi phân tích chi phí – lợi ích cẩn trọng để duy trì hoạt động lâu dài.

Nếu Trung Quốc đưa phi hành gia lên Mặt Trăng trước, đó sẽ là thông điệp mạnh mẽ về ưu thế công nghệ trong thời đại mạng xã hội, nơi hình ảnh và biểu tượng có sức lan tỏa toàn cầu. Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn chưa thực hiện chuyến bay ngang Mặt Trăng có người lái. Với thành công của Artemis II, Mỹ hiện đang nắm lợi thế ban đầu trong cuộc cạnh tranh mới.

Giám đốc NASA Jared Isaacman cho rằng mục tiêu không chỉ là khoa học hay an ninh quốc gia, mà còn là cảm hứng cho thế hệ trẻ. Nhưng rõ ràng, cuộc đua không gian thế kỷ 21 vì thế không chỉ là câu chuyện khám phá, mà còn là cuộc cạnh tranh chiến lược định hình tương lai công nghệ và vị thế toàn cầu.