Bỏ thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư ra nước ngoài: ‘Cởi yên nhưng phải giữ cương’

Tăng sức cạnh tranh cho doanh nghiệp tại nước ngoài

Doanh nghiệp Việt đang ngày càng chủ động mở rộng hoạt động, tìm kiếm cơ hội đầu tư tại những nền kinh tế lớn và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Thế nhưng, thủ tục đầu tư ra nước ngoài hiện vẫn bị đánh giá là rườm rà, nhiều tầng nấc phê duyệt, trở thành một “nút thắt” lớn khiến không ít dự án bị chậm trễ, chi phí phát sinh cao, thậm chí làm doanh nghiệp bỏ lỡ thời điểm vàng để đầu tư, qua đó làm giảm sức cạnh tranh so với các đối thủ quốc tế. 

Để giải quyết những hạn chế trên, tại dự thảo Luật Đầu tư Kinh doanh, Bộ Tài chính đề xuất bỏ thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư ra nước ngoài thuộc thẩm quyền của Quốc hội, Thủ tướng và Bộ Tài chính. Thay vào đó, nhà đầu tư chỉ cần thực hiện thủ tục đăng ký với Ngân hàng Nhà nước về việc chuyển tiền ra nước ngoài. 

Đáng chú ý, liên quan đến giấy chứng nhận đăng ký đầu tư ra nước ngoài, dự thảo cũng quy định chỉ những dự án có vốn từ 20 tỷ đồng trở lên mới phải xin cấp giấy chứng nhận, thay vì tất cả các dự án đều phải thực hiện thủ tục này như quy định của Luật hiện hành.

Liên quan đến vấn đề trên, theo các chuyên gia, việc buộc mọi dự án đầu tư ra nước ngoài phải xin phép là chưa hợp lý, bởi điều kiện đầu tư vốn do pháp luật nước sở tại quy định. Quy định này chỉ làm tăng gánh nặng thủ tục cho doanh nghiệp. Do đó, việc bỏ thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư ra nước ngoài được xem là bước đi cần thiết để “cởi trói” cho dòng vốn Việt.  

Trao đổi với VietnamFinance, luật sư Nguyễn Tiến Hòa, Công ty Luật TNHH ASL, cho rằng đề xuất cải cách thủ tục đầu tư ra nước ngoài là bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện pháp luật đầu tư, thể hiện sự thay đổi từ cơ chế “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”. Cách tiếp cận này giúp giảm gánh nặng tài chính, tạo sự linh hoạt cho doanh nghiệp trong nắm bắt cơ hội quốc tế, đồng thời vẫn bảo đảm quản lý dòng vốn và an toàn tài chính quốc gia.

Ở góc độ kinh tế - pháp lý, việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm giúp pháp luật Việt Nam tiệm cận với chuẩn mực quốc tế. Nhiều nền kinh tế phát triển chỉ duy trì cơ chế giám sát tại các lĩnh vực nhạy cảm (quốc phòng, an ninh, công nghệ cao), trong khi đó đa số hoạt động đầu tư ra nước ngoài được đơn giản hóa ở mức đăng ký ngoại hối, nghĩa vụ báo cáo định kỳ và cơ chế theo dõi dòng vốn. 

Chính vì vậy, việc bãi bỏ thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư ra nước ngoài sẽ mang lại thuận lợi cho nhà đầu tư trên ba phương diện chính. 

Thứ nhất, về thời gian, thủ tục hiện nay thường kéo dài nhiều tháng, dễ phát sinh yêu cầu bổ sung hồ sơ, gây chậm trễ và khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội, nhất là trong các thương vụ M&A hoặc góp vốn mạo hiểm. Bãi bỏ thủ tục này sẽ giúp doanh nghiệp triển khai nhanh hơn và kịp thời nắm bắt cơ hội trên thị trường quốc tế.

Thứ hai, về chi phí tuân thủ, việc loại bỏ nhiều tầng phê duyệt từ Quốc hội, Thủ tướng đến các cơ quan quản lý sẽ giảm đáng kể chi phí pháp lý, chi phí hành chính và chi phí cơ hội, giúp doanh nghiệp tập trung nguồn lực cho hoạt động sản xuất – kinh doanh và dự án ở nước ngoài. 

Thứ ba, về tính minh bạch và khả năng dự báo, thay vì thẩm định chi tiết mô hình kinh doanh, cơ chế mới sẽ tập trung vào quản lý dòng vốn và nghĩa vụ báo cáo, nhờ đó thủ tục rõ ràng, minh bạch hơn, đồng thời giảm rủi ro pháp lý và tăng khả năng dự báo cho nhà đầu tư.

“Tuy nhiên, khi thực hiện, nhà nước cần đồng thời tăng cường cơ chế hậu kiểm và chế tài xử lý vi phạm, để bảo đảm rằng việc cắt giảm thủ tục hành chính không dẫn đến buông lỏng quản lý. Ngoài ra, cũng cần có quy định rõ ràng về nghĩa vụ báo cáo, cơ chế phối hợp liên ngành đặc biệt là Ngân hàng Nhà nước trong quản lý ngoại hối nhằm giám sát hiệu quả dòng vốn ra nước ngoài và ngăn chặn các hành vi lợi dụng để chuyển giá, rửa tiền hoặc trốn thuế” – luật sư Hòa nói với VietnamFinance.

Đồng quan điểm, luật sư Nguyễn Hồng Chung, Phó chủ tịch Liên Chi hội Tài chính KCN Việt Nam, cũng cho rằng đề xuất của Bộ Tài chính về việc bãi bỏ thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư ra nước ngoài và cải cách thủ tục cấp giấy chứng nhận đăng ký đầu tư ra nước ngoài là một bước cải cách thể chế mạnh mẽ. Đây là tín hiệu tích cực, thể hiện tư duy đổi mới trong quản lý nhà nước khi giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm, giảm gánh nặng thủ tục, tăng tính tự chủ cho doanh nghiệp.

Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam chủ trương đẩy mạnh hội nhập và khuyến khích doanh nghiệp vươn ra toàn cầu, việc tháo gỡ rào cản hành chính là hết sức cần thiết. Việc bỏ thủ tục này sẽ giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian triển khai dự án, không phải chờ đợi phê duyệt của nhiều cấp thẩm quyền như hiện nay. Điều đó đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực cần quyết định nhanh như thương mại, logistics, công nghệ. 

Ngoài ra, theo vị luật sư, doanh nghiệp cũng sẽ tiết kiệm chi phí tuân thủ và có sự chủ động cao hơn khi tham gia các thương vụ, dự án quốc tế. Đây cũng là bước đi phù hợp với tinh thần Nghị quyết 59 – NQ/TW về hội nhập quốc tế và Nghị quyết 68 – NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, khuyến khích hình thành những doanh nghiệp Việt “đa quốc gia”. 

Theo các chuyên gia, bên cạnh những điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp, việc bãi bỏ thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư ra nước ngoài cũng tiềm ẩn rủi ro nếu thiếu một cơ chế giám sát đủ mạnh. Việc giảm bớt “lớp lọc” ở khâu tiền kiểm có thể khiến nhà nước khó kịp thời phát hiện những dự án có yếu tố rủi ro cao, như đầu tư vào lĩnh vực nhạy cảm, các thị trường kém minh bạch hoặc đối tác có dấu hiệu lừa đảo. Nguy cơ lợi dụng chính sách để hợp thức hóa hành vi chuyển giá, rửa tiền, trốn thuế... có thể xảy ra.

Bên cạnh đó, nếu khâu hậu kiểm không được thiết kế chặt chẽ, doanh nghiệp thiếu thiện chí có thể né tránh nghĩa vụ báo cáo, ảnh hưởng đến an toàn tài chính quốc gia. Ngoài ra, việc bãi bỏ thủ tục phê duyệt còn có thể dẫn đến tình trạng “bùng nổ” các dự án đầu tư manh mún, nhỏ lẻ, thiếu chiến lược, khiến nguồn lực quốc gia bị phân tán, giảm hiệu quả chung của dòng vốn đầu tư ra nước ngoài.

Chìa khóa cân bằng lợi ích đôi bên

Cắt giảm thủ tục hành chính là điều kiện cần, nhưng để chính sách thực sự đi vào cuộc sống thì phải song hành với một cơ chế giám sát hiệu quả để vừa khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn vươn ra quốc tế, vừa giúp nhà nước duy trì sự kiểm soát cần thiết đối với dòng vốn.

Theo luật sư Nguyễn Tiến Hòa, thay vì tiền kiểm cứng nhắc, nhà nước nên xây dựng cơ sở liên thông giữa Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Cục Thuế và hệ thống ngân hàng thương mại. Quan trọng hơn là cần áp dụng cơ chế giám sát phân tầng, với những dự án có giá trị lớn, thuộc lĩnh vực nhạy cảm hoặc liên quan đến đối tác có rủi ro cao phải chịu sự kiểm soát chặt chẽ, các dự án thông thường chỉ cần thực hiện nghĩa vụ báo cáo định kỳ và đăng ký ngoại hối.

Do đó, để đạt được mục tiêu kép là tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý nhà nước, luật sư Hòa đề xuất năm nhóm giải pháp bổ sung.

Thứ nhất, cần ban hành một danh mục rõ ràng và minh bạch về các lĩnh vực nhạy cảm như quốc phòng, an ninh, công nghệ lưỡng dụng và hạ tầng chiến lược. Việc xác định trước danh mục này giúp nhà nước tập trung nguồn lực vào giám sát những dự án có rủi ro cao, đồng thời tránh tình trạng áp dụng tùy nghi, giảm bớt tâm lý lo ngại cho các nhà đầu tư khi thực hiện thủ tục.

Thứ hai, toàn bộ thủ tục liên quan đến cấp giấy chứng nhận đầu tư ra nước ngoài (nếu còn duy trì), đăng ký ngoại hối và nghĩa vụ báo cáo cần được số hóa trên một nền tảng điện tử thống nhất. Dữ liệu giao dịch từ hệ thống ngân hàng thương mại nên được kết nối trực tiếp với cơ sở dữ liệu quốc gia để bảo đảm tính chính xác, minh bạch và hạn chế tối đa các thủ tục thủ công. 

Thứ ba, cần xây dựng cơ chế “hậu kiểm thông minh”. Nhà nước có thể phân loại doanh nghiệp theo mức độ tuân thủ trong quá khứ. Các nhà đầu tư có hồ sơ tuân thủ tốt, minh bạch trong báo cáo sẽ được đơn giản hóa thủ tục, trong khi những doanh nghiệp từng vi phạm hoặc có rủi ro cao phải chịu sự kiểm soát chặt chẽ hơn. Điều này vừa khuyến khích ý thức tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp, vừa tối ưu hóa nguồn lực giám sát của cơ quan nhà nước.

Thứ tư, nhà nước nên công khai định kỳ dữ liệu thống kê về dòng vốn đầu tư ra nước ngoài theo ngành nghề và địa bàn. Việc minh bạch thông tin không chỉ tạo sự tin cậy trong cộng đồng doanh nghiệp mà còn giúp các cơ quan hoạch định chính sách, giới nghiên cứu và thị trường nói chung có thêm cơ sở khoa học để đưa ra quyết định.

Thứ năm, cần thiết lập cơ chế rà soát định kỳ sau một khoảng thời gian cụ thể, chẳng hạn 24 tháng kể từ ngày chính sách có hiệu lực. Việc tổng kết, đánh giá khách quan sẽ giúp nhà nước xác định mức độ phù hợp của chính sách và điều chỉnh kịp thời. Nếu cơ chế giám sát điện tử và quản lý ngoại hối chứng minh được hiệu quả ổn định, có thể xem xét bãi bỏ hoàn toàn thủ tục cấp giấy chứng nhận đầu tư ra nước ngoài, từ đó hoàn tất lộ trình chuyển đổi sang mô hình quản lý hậu kiểm hiện đại và phù hợp với thông lệ quốc tế.

“Chính sách này nếu được triển khai đồng bộ, minh bạch và có cơ chế hậu kiểm hiệu quả, sẽ vừa khuyến khích mạnh mẽ quyền tự do kinh doanh của khu vực tư nhân, vừa bảo đảm an toàn tài chính và ổn định kinh tế vĩ mô, qua đó, góp phần nâng cao vị thế và uy tín của Việt Nam trong dòng chảy đầu tư toàn cầu” – luật sư Nguyễn Tiến Hòa nhấn mạnh. 

Việc “cởi trói” thủ tục đầu tư ra nước ngoài là hướng đi phù hợp nhưng đi kèm với đó là cơ chế hậu kiểm chặt chẽ và thông minh. Chỉ khi đó, chính sách mới thực sự trở thành đòn bẩy, giúp doanh nghiệp Việt tự tin vươn ra toàn cầu mà vẫn giữ vững sự ổn định và uy tín của nền kinh tế quốc gia.