Hợp lực các nguồn vốn để mọi công dân có thể khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo

Tăng nguồn lực vốn, hạ tầng, ưu đãi

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu dịch chuyển mạnh sang năng lượng sạch, công nghệ số và mô hình tuần hoàn, Việt Nam đã sớm xây dựng các căn cứ pháp lý và chiến lược để bắt kịp xu hướng này. Nổi bật là Chiến lược Tăng trưởng xanh quốc gia giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến 2050 (Decision 1658/QĐ-TTg), xác định công nghệ sạch và đổi mới sáng tạo là trục chính của chuyển đổi kinh tế, hướng tới phát triển bền vững lâu dài.

Đồng thời, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 đặt đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là ưu tiên quốc gia, khuyến khích gắn đổi mới với mục tiêu xanh, bền vững, tạo cơ sở chính trị quan trọng cho việc triển khai chính sách liên ngành.

Về nguồn vốn công, Nhà nước đã thiết lập các quỹ hỗ trợ đổi mới. Điển hình là Quỹ Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NATIF), vận hành theo nguyên tắc tài trợ, đặt hàng nghiên cứu, hỗ trợ lãi suất và đầu tư thí điểm cho các dự án công nghệ xanh. Quỹ này đóng vai trò như “cú hích” tài chính ban đầu, giúp doanh nghiệp và startup có khả năng triển khai dự án R&D mà không bị giới hạn bởi nguồn lực nội bộ.

Bên cạnh đó, các công cụ vốn tư nhân xanh đang được hoàn thiện. Khung pháp lý cho trái phiếu xanh (green bonds) và tín dụng xanh (green credit) đang hướng tới tiêu chuẩn quốc tế, với mục tiêu tăng tỷ lệ tín dụng xanh từ 10% vào năm 2025 lên 25% vào 2030. Những công cụ này sẽ tạo cơ hội huy động dòng vốn tư nhân, quỹ đầu tư nước ngoài và JETP (Just Energy Transition Partnership) cho dự án năng lượng sạch tại Việt Nam, từ hydrogen, pin lưu trữ năng lượng, đến trạm sạc xe điện (PwC).

Hạ tầng đổi mới sáng tạo cũng được Nhà nước chú trọng. Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia (NIC), theo Nghị định 97/2025/NĐ-CP, được ưu đãi về thuế, đất đai và tài chính, trở thành khu thí điểm cho doanh nghiệp, startup xanh thử nghiệm mô hình kinh doanh, công nghệ mới, đồng thời thu hút các dự án R&D quy mô lớn. Đây là nền tảng để tạo “sandbox” công nghệ – nơi doanh nghiệp vừa có môi trường thí điểm, vừa được hỗ trợ về nguồn lực, rút ngắn thời gian thương mại hóa sản phẩm.

Ngoài ra, Nhà nước còn triển khai các sáng kiến hỗ trợ khởi nghiệp xanh: chương trình đặt hàng nghiên cứu đổi mới sáng tạo, các cơ chế đồng tài trợ công – tư, và mua sắm công ưu tiên sản phẩm xanh. Đây là cách trực tiếp tạo ra thị trường ban đầu, giúp startup có điểm tựa để huy động thêm vốn tư nhân và mở rộng quy mô.

Mới đây nhất, tháng 10/2025 đánh dấu một bước hoàn thiện quan trọng trong thể chế khoa học và công nghệ (KH&CN) khi Chính phủ đồng loạt ban hành 5 nghị định hướng dẫn thi hành Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo. Đây được xem là đợt ban hành văn bản dưới luật lớn nhất trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo kể từ khi Chiến lược khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đến năm 2030 được phê duyệt, tạo dựng khuôn khổ pháp lý đồng bộ cho hoạt động nghiên cứu, phát triển công nghệ và thương mại hóa tri thức tại Việt Nam.

Các nghị định bao gồm: Nghị định về tài chính và đầu tư cho KH&CN&ĐMST; Nghị định về Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và quỹ đầu tư mạo hiểm địa phương; Nghị định về chương trình, nhiệm vụ khoa học và cơ chế thúc đẩy nghiên cứu, đổi mới sáng tạo; Nghị định về thông tin, thống kê, đánh giá và chuyển đổi số trong KH&CN; Nghị định về cơ chế tài chính và đầu tư trong phát triển công nghệ chiến lược và hỗ trợ năng lực KH&CN.

Khoảng trống và đề xuất chính sách thực tế

Dù các công cụ đã hình thành, thực tế triển khai vẫn gặp nhiều thách thức, đặc biệt ở ba trụ cột: nhân lực, vốn mồi, và thể chế đo lường – đánh giá.

Về nhân lực, Việt Nam đang thiếu hụt kỹ sư xanh, chuyên gia chuyển đổi số và các nhà khoa học ứng dụng có khả năng triển khai công nghệ xanh vào sản phẩm thương mại. Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa phản ánh khó tìm nhân lực vừa giỏi kỹ thuật, vừa hiểu tiêu chuẩn ESG, tuần hoàn và thương mại hóa sản phẩm.

Để khắc phục, theo các chuyên gia, cần các chương trình đào tạo liên ngành kết hợp STEM và công nghệ xanh, học bổng quốc gia cho sinh viên xuất sắc, cơ chế luân chuyển giữa nhà nước – doanh nghiệp – trường đại học, cũng như trung tâm nghiên cứu thực nghiệm gắn với khu công nghiệp xanh. Những giải pháp này nhằm nuôi dưỡng đội ngũ nhân tài đủ năng lực dẫn dắt thị trường mới và triển khai các sáng kiến sáng tạo trên quy mô quốc gia.

Theo Tổng cục Thống kê, đến năm 2023 có khoảng 52,4 triệu người lao động Việt Nam từ 15 tuổi trở lên, tức trên 50% tổng quy mô dân số, trong đó số người được đào tạo cao đẳng, đại học trở lên chỉ chiếm 12,7%, có nghĩa những người được đào tạo bài bản để tham gia vào xã hội chiếm tỷ lệ rất thấp so với nhiều nước khác. Đơn cử các nước gần Việt Nam như Thái Lan và các nước phát triển, tỷ lệ này có thể đạt 40 - 50%.

GS.TS Lê Anh Tuấn - Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Bách khoa Hà Nội đề xuất Việt Nam cần xây dựng mô hình “3 nhà” phù hợp với bối cảnh trong nước. Cụ thể, nhà nước phải đóng vai trò kiến tạo, với việc đầu tư hạ tầng nghiên cứu, ban hành chính sách và định hướng chiến lược, đồng thời đặt hàng công nghệ cho các ngành ưu tiên. Viện nghiên cứu và trường đại học phải đảm nhận vai trò sáng tạo, tập trung vào đào tạo nguồn nhân lực, phát triển công nghệ nền tảng và tạo ra tri thức mới. Doanh nghiệp giữ vai trò đầu kéo, chịu trách nhiệm thương mại hóa sản phẩm, tổ chức sản xuất và phân phối, từ đó biến kết quả nghiên cứu thành hàng hóa, dịch vụ phục vụ xã hội.

Về vốn mồi và giảm rủi ro, các startup công nghệ xanh vẫn đối diện rào cản lớn: thiếu bảo lãnh tín dụng, yêu cầu tài sản thế chấp truyền thống, và thời gian hoàn vốn kéo dài. NATIF và các quỹ công có thể triển khai cơ chế đồng tài trợ công – tư, bảo lãnh tín dụng xanh, đồng thời kết hợp ưu đãi thuế cho đầu tư R&D và sản phẩm xanh. Khi các dự án nhận được hỗ trợ tài chính ban đầu, cơ hội huy động vốn quốc tế từ green bonds, quỹ mạo hiểm công nghệ xanh hay FDI xanh sẽ cao hơn.

Về thể chế và đo lường, việc tiêu chuẩn hóa đánh giá tác động môi trường và xã hội (ESG), xây dựng khung đo lường hiệu quả cho green bonds và minh bạch thông tin hậu phát hành là cần thiết để nhà đầu tư tin tưởng, tránh "rửa xanh". Đây cũng là cơ sở để phát triển thị trường trái phiếu xanh bền vững và các sản phẩm tài chính mới.

Một yếu tố quan trọng khác là hành lang thử nghiệm công nghệ. Các “sandbox” cho hydrogen, xe điện, pin lưu trữ năng lượng và các dự án tuần hoàn sẽ giúp doanh nghiệp thử nghiệm công nghệ trong điều kiện thực tế mà vẫn được bảo hộ rủi ro. Song song, mua sắm chính phủ ưu tiên sản phẩm xanh tạo thị trường ban đầu, giảm áp lực vốn và rủi ro thương mại hóa, đồng thời thúc đẩy chuỗi cung ứng xanh trong nước.

Nhìn rộng hơn, cải cách thể chế vẫn là điểm mấu chốt để đảm bảo tốc độ đổi mới. Theo ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó Giám đốc Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Quốc gia – NIC, Bộ Tài chính, Việt Nam đang hội tụ nhiều điều kiện đặc biệt để trở thành đối tác tin cậy trong chuỗi giá trị toàn cầu: “Chưa bao giờ công cuộc cải cách pháp luật, chính sách lại diễn ra nhanh chóng và đồng bộ như vậy”, ông Thịnh nhận định. Điều này thể hiện qua việc bãi bỏ rào cản pháp lý, tạo dòng chảy thường xuyên cho đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp xanh.

Quan điểm này tương đồng với nhận định của ông Phạm Hồng Quất - Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, Bộ KH&CN: “Quốc gia khởi nghiệp sáng tạo là nơi mọi công dân đều có thể khởi nghiệp, không chỉ giới hạn trong lĩnh vực công nghệ.”

Cuối cùng, việc nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp – từ phòng thí nghiệm đến thị trường vẫn là bài toán trọng tâm. Nếu coi đổi mới sáng tạo và công nghệ cao là động lực nội sinh, doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể thoát khỏi vị thế “công xưởng gia công” và bước lên nấc thang giá trị cao hơn trong chuỗi toàn cầu. Đây chính là lý do Nhà nước phải tiếp tục đóng vai trò “bà đỡ chính sách” – không chỉ tạo sân chơi, mà còn kéo dòng vốn, nuôi dưỡng tài năng, và bảo vệ đổi mới trong môi trường rủi ro có kiểm soát.

Việt Nam đang ở điểm bản lề của chiến lược tăng trưởng mới. Nếu chính sách nhân lực nuôi dưỡng trí tuệ; chính sách vốn giải phóng nguồn lực tài chính; và cải cách thể chế bảo vệ đổi mới và chấp nhận rủi ro có kiểm soát, Việt Nam sẽ hình thành năng lực quốc gia mới: năng lực tạo ra sản phẩm công nghệ xanh Made-in-Vietnam.