'Kho báu' tri thức bản địa: Đánh thức sức mạnh truyền đời, giúp bà con nghĩ cách làm giàu

Làm giàu từ kho tàng tri thức bản địa

Tri thức bản địa là kho tàng kinh nghiệm quý giá được cộng đồng tích lũy qua nhiều thế hệ – từ tập tục, luật tục, cách quan sát tự nhiên cho đến những giá trị gắn với sinh kế và môi trường.

Lấy cảm hứng từ tri thức bản địa, dự án “Công bằng cho tất cả” do Bộ Ngoại giao Hà Lan tài trợ và Oxfam triển khai tại Việt Nam trong giai đoạn 2021–2025, nhằm tạo ra các cơ hội sinh kế xanh, bền vững, nâng cao vai trò của phụ nữ, người dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế trong hành trình thoát nghèo đói.

Với sự đồng hành của Oxfam, nhiều mô hình sinh kế dựa trên tri thức bản địa như phát triển thuốc nam, du lịch cộng đồng, nông nghiệp sinh thái đã được triển khai tại Thái Nguyên, Lào Cai, Quảng Trị… Những mô hình này không chỉ giúp người dân cải thiện thu nhập mà còn gìn giữ và phát huy được phương thức sản xuất truyền thống hài hòa với thiên nhiên.

Tại xã Đồng Tiến, tỉnh Thái Nguyên, rừng múi không chỉ là nơi mưu sinh mà còn là kho tàng tri thức vô tận. Nơi đây sở hữu hàng trăm loài thảo mộc quý được người dân khai thác và sử dụng qua nhiều thế hệ – từ rau ngót rừng làm trà thanh nhiệt, sung nước giúp làm mát cơ thể, đến những dược liệu giá trị cao như xạ đen điều trị ung thư.

Tuy nhiên, kho tài nguyên quý giá ấy vẫn chưa được người dân địa phương tận dụng hiệu quả.

“Tôi thấy xung quanh bà con có rất nhiều loài thảo mộc quý hiếm, nhưng từ trước đến nay mọi người vẫn xem chúng như cỏ cây dại, những thứ hết sức bình thường”, chị Hầu Thị Cường, thành viên Hợp tác xã Nông nghiệp & Du lịch cộng đồng Đồng Tiến chia sẻ.

Từ trăn trở ấy, chị Hoàng Thị Hằng đã quyết định biến thảo mộc thành sinh kế cải thiện thu nhập. Chị Hằng là đời thứ năm nối nghiệp bốc thuốc của gia đình. Với tri thức của mình, chị cùng đồng bào mạnh dạn áp dụng kiến thức gia truyền để tạo ra các sản phẩm thương mại hiện đại: trà túi lọc, gói ngâm chân, gối thảo dược.

“Tôi phải cải tạo lại đất để trồng xung quanh nhà. Kết hợp với nghề đông y gia truyền, tôi đã sáng kiến ra sản phẩm gối thảo mộc. Với sự hỗ trợ của cán bộ Oxfam, tôi tập hợp thêm mấy chị em cùng chí hướng để nghiên cứu và thành lập một hợp tác xã”, chị chia sẻ.

Hiện tại, chị Hằng là Giám đốc Hợp tác xã Đồng Tiến, tỉnh Thái Nguyên. Năm 2024, sản phẩm gối thảo mộc của Hợp tác xã đã được chứng nhận đạt OCOP 3 sao, được nhiều người biết đến và đặt mua.

“Tôi rất vui vì mình đã bán được sản phẩm. Bây giờ tôi không đi làm công ty nữa mà ở nhà khởi nghiệp với những cây thảo mộc xung quanh mình. Tôi vừa có thu nhập, vừa có thể quán xuyến việc nhà cửa”, chị Hầu Thị Cường chia sẻ.

Đồng hành cùng bà con xã Đồng Tiến còn có Viện Nghiên cứu Xã hội, Kinh tế và Môi trường (iSEE).

“iSEE đã cùng bà con Đồng Tiến thảo luận về mô hình kinh doanh lấy bền vững làm trọng tâm. Chúng tôi đi từ thế mạnh của cộng đồng địa phương là tri thức bản địa về thảo dược và nông nghiệp. Sau đó chúng tôi khuyến khích bà con làm cùng nhau để mở rộng diện tích trồng của thảo dược ở địa phương”, bà Nguyễn Bảo Ngọc, viện trưởng iSEE chia sẻ.

Bà Ngọc cho rằng cần chuyển tư duy từ “mọi người thiếu” sang “mọi người có”, lấy thế mạnh sẵn có của cộng đồng làm điểm khởi đầu cho phát triển, thay vì nhấn mạnh vào sự nghèo khó hay thiếu thốn. Một khi người dân tin rằng “tôi có thể làm được”, họ sẽ có động lực để chinh phục những mục tiêu lớn hơn. Đó cũng chính là quá trình nâng cao năng lực cho cộng đồng.

Lấy người dân làm trung tâm

Theo bà Nguyễn Thu Hương, Quản lý dự án “Công bằng cho tất cả”, quan trọng là niềm tin rằng bà con “rất giàu”, giàu giá trị và tri thức bản địa.

Các tổ chức xã hội và chính quyền địa phương nên thay đổi tư duy từ quản lý sang lắng nghe, tôn trọng sâu sắc những giá trị bản địa. Chính sự thấu hiểu này là chìa khóa.

“Cộng đồng luôn có không gian và cách làm riêng để phát huy những gì họ đang có. Chính bà con là người đề xuất sáng kiến, làm chủ mô hình và tự nhìn thấy năng lực của chính mình trong việc tạo ra sự thay đổi. Các tổ chức sẽ chỉ đồng hành, hỗ trợ chứ không áp đặt”, bà Hương cho biết.

Chị Hầu Thị Cường cho biết dự án không quy định hỗ trợ mỗi người dân bao nhiêu tiền. Thay vào đó, dự án hỗ trợ người dân bằng máy móc, phân bón và hướng dẫn kỹ thuật.

“Dự án tổ chức các buổi tập huấn kỹ thuật, ‘cầm tay chỉ việc’ để chúng tôi quen với việc tự tạo ra sản phẩm. Dự án mang đến kiến thức cho bà con, nên khi dự án kết thúc bà con vẫn có thể tự chủ sinh kế”, chị nói.

Ban đầu, người dân địa phương nhìn những người trồng thảo dược bằng ánh mắt nghi ngại, cho rằng họ "lười biếng”, không lo làm nương rẫy. Nhưng khi chứng kiến sản phẩm được thị trường đón nhận, được bán đi khắp nơi, họ đã thay đổi nhận thức. Giờ đây, nhiều hộ gia đình trong vùng cũng đã chủ động trồng thêm các loại cây thảo dược để phát triển kinh tế, biến cây thuốc thành một nguồn sinh kế mới cho thôn bản.

Chính sự chuyển biến ấy đã tiếp thêm niềm tin cho những người đi đầu. Giờ đây, chị Hoàng Thị Hằng đã biến hợp tác xã thành một “trường học”, tận tâm dạy bà con về tên gọi, công dụng và cách sử dụng cây thuốc, để tri thức bản địa được lan tỏa trong cộng đồng mãi về sau.

Hướng tới sinh kế xanh và bền vững

Vùng núi xã Trường Sơn thuộc tỉnh Quảng Trị là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào dân tộc Bru-Vân Kiều. Mảnh đất hùng vĩ nhưng phải đối mặt với nhiều thách thức từ địa hình hiểm trở và hoạt động khai thác khoáng sản. Quanh năm bụi phủ từ các mỏ đá khiến rau không phát triển được, bưởi, cam không đậu quả.

Trong bối cảnh ấy, người dân nơi đây đang nỗ lực chuyển đổi từ việc phụ thuộc vào rừng tự nhiên sang những hướng canh tác phù hợp hơn để cải thiện đời sống.

Với địa hình dốc và khí hậu ẩm mát, tre nứa là loại cây phù hợp với điều kiện tự nhiên nơi đây. Cây tre dễ sống, ít đòi hỏi chăm sóc, giúp giữ đất, giảm xói mòn và che bụi, phù hợp với điều kiện canh tác của bà con.

“Khi dự án của Oxfam vào, chúng tôi được các anh chị giải thích giống cây nào phù hợp với điều kiện địa bàn. Trong đó, tôi thấy mô hình trồng măng là phù hợp nhất, vì măng chịu được cát bụi, hợp với khí hậu, dễ làm mà cũng dễ bán”, chị Hồ Thị Tương, thành viên Hợp tác xã Măng Giang Trường Xuân (xã Trường Sơn, tỉnh Quảng Trị), chia sẻ.

Theo bà Nguyễn Bảo Ngọc, không thể áp dụng một mô hình chung cho tất cả các cộng đồng. Phát triển sinh kế phải dựa vào thế mạnh đặc thù của từng cộng đồng: nơi làm măng, nơi nuôi gà, nơi phát triển thảo dược.

Sự phát triển mà dự án hướng đến là sự phát triển hài hòa giữa con người - thiên nhiên - kinh tế. Tri thức truyền thống có thể trở thành động lực cho nền kinh tế nông nghiệp hiện đại. Điều này không chỉ góp phần nâng cao thu nhập mà còn thúc đẩy sinh kế xanh, kinh tế tuần hoàn.

Theo bà Hương, các chương trình lớn nếu tận dụng được tri thức bản địa và không áp đặt mô hình đại trà thì sẽ tránh được rủi ro thị trường, tránh tác động xấu tới môi trường và tạo được sự bền vững thực chất.

“Trước đây chưa có dự án thì bà con rất vất vả. Bà con thường phải lên rừng để tìm măng đem đi bán. Nhưng từ khi có dự án của Oxfam, bà con được hỗ trợ giống và phân bón để trồng măng một cách lâu dài. Sản phẩm của bà con đã được các cấp, ngành xác nhận đạt chuẩn an toàn. Theo tôi đây là mô hình rất tốt”, ông hồ Vân Nam Bí thư Chi bộ, kiêm Trưởng ban Công tác Mặt trận, bản Khe Ngang, Xã Trường Sơn, tỉnh Quảng Trị cho biết.

Dự án đã tập huấn cho bà con kỹ thuật trồng tre lấy măng, sản xuất, chế biến các sản phẩm từ măng.

“Trước đây cuộc sống của tôi và nhiều chị em trong bản vô cùng vất vả. Mỗi sáng sớm chúng tôi đi tìm măng trong rừng để kiếm sống. Bữa no bữa đói là chuyện thường ngày”, chị Nguyễn Thị Quyên, đại diện nhóm 12 phụ nữ Bru Vân Kiều tham gia dự án chia sẻ.

Nhưng từ khi có sự hỗ trợ của dự án, bà con Vân Kiều đã học được cách trồng măng ngay tại vườn nhà, không còn phụ thuộc hoàn toàn vào măng rừng bấp bênh.

“Chúng tôi biết cách thu hoạch măng rừng một cách bền vững, đảm bảo để lại cây măng phát sinh cho lần thu hoạch tiếp theo, giữ gìn nguồn tài nguyên”, chị Quyên chia sẻ.