Nỗi ám ảnh ngày tận thế: Tỷ phú công nghệ tìm kiếm 'bảo bối' để sống sót

Giới siêu giàu đua nhau “chuẩn bị cho ngày tận thế”

Theo tạp chí Wired, Mark Zuckerberg đã bắt đầu xây dựng khu tổ hợp khổng lồ mang tên Koolau Ranch từ năm 2014, nằm trên hòn đảo Kauai (Hawaii), trải rộng hơn 1.400 mẫu Anh (khoảng 5,6 triệu m²). Dự án này bao gồm một khu trú ẩn bí mật, được thiết kế với nguồn năng lượng và thực phẩm tự cung, tự cấp.

Những người thợ mộc, thợ điện tham gia công trình đều bị buộc ký thỏa thuận bảo mật nghiêm ngặt, và một bức tường cao gần hai mét được dựng lên để che khuất tầm nhìn từ con đường gần đó.

Khi được hỏi năm ngoái liệu ông có đang xây dựng hầm trú ẩn ngày tận thế hay không, người sáng lập Facebook phủ nhận thẳng thừng: “Không hề. Chỉ là một tầng hầm nhỏ thôi”. Tuy nhiên, việc ông sở hữu 11 căn nhà liền kề tại Palo Alto (California), cùng tin đồn về khoảng 650 m² không gian ngầm phía dưới, tiếp tục khiến nhiều người đặt câu hỏi.

Theo New York Times, dù giấy phép xây dựng chỉ ghi là “tầng hầm”, nhiều hàng xóm lại gọi nó là “boong-ke” – hoặc dí dỏm hơn là “hang dơi của tỷ phú”.

Không chỉ Zuckerberg, nhiều ông lớn công nghệ khác cũng được cho là đang mua đất, đào hầm và xây boong-ke riêng. Reid Hoffman – nhà đồng sáng lập LinkedIn – từng gọi việc này là “bảo hiểm tận thế”, và tiết lộ rằng một nửa giới siêu giàu đã có kế hoạch tương tự, với New Zealand là điểm đến ưa thích.

Câu hỏi đặt ra: Họ đang thực sự lo sợ điều gì? Chiến tranh hạt nhân? Biến đổi khí hậu? Hay một thảm họa nhân tạo mà phần còn lại của thế giới chưa lường tới?

AI mang lại thiên đường – hay địa ngục?

Trong vài năm trở lại đây, sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI) khiến những lo ngại về “tận thế công nghệ” càng lan rộng. Ilya Sutskever – nhà đồng sáng lập kiêm nhà khoa học trưởng của OpenAI – là một trong số những người tỏ ra lo lắng nhất.

Giữa năm 2023, khi ChatGPT đã lan khắp toàn cầu, Sutskever bắt đầu tin rằng các nhà khoa học đang tiến rất gần đến “trí tuệ nhân tạo tổng quát” (AGI) – thời điểm máy móc có thể sánh ngang trí tuệ con người.

Theo nhà báo Karen Hao, trong một cuộc họp nội bộ, Sutskever đã gợi ý rằng OpenAI nên xây một hầm trú ẩn ngầm cho các nhà khoa học chủ chốt, trước khi công bố công nghệ có thể thay đổi thế giới này.

Ông được cho là đã nói: “Chúng ta nhất định phải xây boong-ke trước khi ra mắt AGI.”

Điều này phản ánh một nghịch lý đáng sợ: những người sáng tạo ra AI tiên tiến nhất cũng chính là những người sợ hãi nó nhất.

Một số lãnh đạo công nghệ tin rằng AGI sắp xuất hiện. Sam Altman – CEO của OpenAI – từng tuyên bố cuối năm 2024 rằng điều đó sẽ xảy ra “sớm hơn mọi người tưởng”.

Sir Demis Hassabis (DeepMind) dự đoán trong 5–10 năm tới, còn Dario Amodei (Anthropic) thậm chí cho rằng năm 2026 đã có thể chứng kiến “AI siêu mạnh”.

Tuy nhiên, giới học thuật lại thận trọng hơn. Giáo sư Wendy Hall (ĐH Southampton) cho rằng “AI tuy đáng kinh ngạc, nhưng còn lâu mới đạt tới trí tuệ con người.” Babak Hodjat, Giám đốc công nghệ của Cognizant, cũng nói rằng để đạt AGI cần hàng loạt đột phá nền tảng – điều vẫn chưa xảy ra.

Theo ông, AI không tiến hóa trong một khoảnh khắc, mà là một hành trình liên tục, nơi hàng chục công ty trên thế giới đang chạy đua để dẫn đầu.

Một số người ở Thung lũng Silicon tin rằng AGI chỉ là bước đệm dẫn đến trí tuệ siêu nhân tạo (ASI) – giai đoạn mà máy móc vượt xa năng lực con người.

Khái niệm “điểm kỳ dị” (singularity) – khi trí tuệ máy vượt qua giới hạn hiểu biết của con người – đã được nhà toán học John von Neumann nêu ra từ năm 1958.

Gần đây, cuốn sách Genesis (2024) của Eric Schmidt, Craig Mundy và Henry Kissinger cho rằng công nghệ siêu trí tuệ có thể trở nên hiệu quả đến mức con người phải giao quyền lãnh đạo cho nó. Theo các tác giả, câu hỏi không còn là “nếu”, mà là “khi nào”.

Những người ủng hộ AGI và ASI gần như có niềm tin tôn giáo vào công nghệ này. Họ cho rằng nó sẽ tìm ra thuốc chữa bệnh nan y, giải quyết biến đổi khí hậu và tạo ra năng lượng sạch vô tận.

Elon Musk thậm chí nói rằng AI siêu trí tuệ có thể mang lại “thu nhập cao phổ quát”, giúp mọi người đều được hưởng thụ cuộc sống sung túc mà không cần làm việc.

Ông ví tương lai đó như khi ai cũng có “R2-D2 và C-3PO riêng” – hai robot huyền thoại trong Star Wars: “Mọi người sẽ có dịch vụ y tế tốt nhất, thực phẩm, nhà ở, phương tiện di chuyển… Một kỷ nguyên thịnh vượng bền vững”.

Tuy nhiên, mặt tối cũng rõ ràng không kém: điều gì sẽ xảy ra nếu công nghệ đó bị khủng bố chiếm dụng – hoặc tệ hơn, nếu nó tự quyết định rằng nhân loại là vấn đề và xóa sổ chúng ta?

Tim Berners-Lee – cha đẻ của World Wide Web – cảnh báo: “Nếu nó thông minh hơn bạn, thì nhất định phải kiểm soát được nó. Và phải có nút tắt”.

Tận thế hay ảo tưởng tập thể?

Tại Mỹ, nơi tập trung các công ty AI hàng đầu, Tổng thống Joe Biden đã ký sắc lệnh hành pháp năm 2023 buộc các doanh nghiệp phải báo cáo kết quả thử nghiệm an toàn cho chính phủ. Tuy nhiên, sau khi Donald Trump trở lại, ông đã hủy bỏ một phần sắc lệnh, gọi đó là “rào cản cho đổi mới”.

Ở Anh, Viện An toàn AI (AI Safety Institute) được thành lập nhằm nghiên cứu rủi ro của AI tiên tiến, nhưng giới chuyên gia cho rằng vẫn còn quá ít và quá muộn.

Còn giới siêu giàu thì tự lo cho mình. Reid Hoffman từng nói vui: “Khi ai đó bảo đang mua nhà ở New Zealand, thì hiểu ngầm là họ đang tìm chỗ trú ẩn tận thế”.

Một cựu vệ sĩ của một tỷ phú có boong-ke riêng từng tiết lộ rằng, nếu thảm họa thực sự xảy ra, ưu tiên đầu tiên của đội an ninh sẽ là loại bỏ ông chủ để chiếm boong-ke – và anh ta “không hề nói đùa”.

Giáo sư Neil Lawrence (ĐH Cambridge) cho rằng toàn bộ cuộc tranh luận về AGI chỉ là ảo tưởng.

“Theo tôi, nói về ‘trí tuệ tổng quát nhân tạo’ cũng vô lý như nói về ‘phương tiện tổng quát’ vậy”, ông nói. “Tôi dùng máy bay A350 để bay sang Kenya, dùng ô tô để tới trường, đi bộ đến căn-tin. Không có chiếc xe nào có thể làm tất cả”.

Với ông, AGI chỉ là một chiêu marketing khiến công chúng sao lãng những vấn đề thực tế hơn.

“Công nghệ hiện nay đã đủ mạnh để giúp con người tương tác trực tiếp với máy móc – và khiến nó thực hiện điều họ mong muốn. Đó là bước ngoặt chưa từng có, hoàn toàn mang tính cách mạng. Nhưng thay vì tập trung cải thiện đời sống, chúng ta lại mải mê theo đuổi giấc mơ AGI”.

AI hiện nay tuy mạnh, nhưng vẫn không có cảm xúc hay nhận thức thật sự. Chúng chỉ học từ kho dữ liệu khổng lồ và dự đoán mẫu, chẳng hạn nhận biết khối u qua hình ảnh y học hoặc đoán từ tiếp theo trong câu.

Babak Hodjat giải thích: “Có thể tạo ra vài ‘mánh’ khiến mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) trông như có trí nhớ, nhưng đó chỉ là mô phỏng – vẫn thua xa con người”.

Vince Lynch – CEO của IV.AI – nói thêm: “AGI là công cụ tiếp thị tuyệt vời. Khi bạn tuyên bố mình đang tạo ra thứ thông minh nhất từng tồn tại, sẽ có vô số người muốn rót tiền”. Nhưng ông thừa nhận: “Nó không phải chuyện hai năm tới. Nó cần lượng tính toán khổng lồ, sáng tạo của con người, và vô số thử nghiệm sai”.

Khi được hỏi liệu AGI có bao giờ xuất hiện thật không, ông ngập ngừng: “Tôi thực sự không biết”.

Dù AI có thể giải phương trình hay phân tích lịch sử trong chớp mắt, bộ não người vẫn vượt trội. Nó chứa khoảng 86 tỷ neuron và 600 nghìn tỷ khớp thần kinh, luôn hoạt động, học hỏi, và điều chỉnh liên tục.

Hodjat nói: “Nếu bạn nói với con người rằng có sự sống được tìm thấy trên một hành tinh khác, họ lập tức ghi nhớ và thay đổi cách nhìn thế giới. Nhưng với mô hình AI, bạn phải lặp đi lặp lại thông tin ấy, nếu không nó sẽ ‘quên’.”

Quan trọng hơn, AI không có khả năng tự nhận thức – hay còn gọi là ý thức (consciousness).

“Con người biết rằng mình biết điều gì. Đó là thứ tạo nên trí tuệ thật sự – và hiện chưa có phòng thí nghiệm nào tái tạo được”, Hodjat kết luận.

Giữa những tin đồn về boong-ke, “bảo hiểm tận thế” và AI siêu trí tuệ, có lẽ nỗi sợ lớn nhất của nhân loại không nằm ở máy móc, mà ở chính con người.

Công nghệ có thể thay đổi thế giới – nhưng nếu những người sáng tạo ra nó sống trong nỗi sợ hãi, thì chính sự sợ hãi đó mới là mầm mống của thảm họa thật sự.

Và có lẽ, thay vì đào hầm trú ẩn, điều chúng ta cần đào sâu hơn cả là khả năng hiểu chính mình.