Ukraine ngừng trung chuyển khí đốt Nga tới EU: Ai bị tổn hại?

Tập đoàn năng lượng khổng lồ Gazprom của Nga ngày 1/1 cho biết nguồn cung cấp khí đốt cho châu Âu đã bị dừng vào lúc 8h sáng (theo giờ địa phương) sau khi công ty dầu khí nhà nước Naftogaz của Ukraine từ chối gia hạn hợp đồng trung chuyển mới nhất có thời hạn 5 năm.

Cùng ngày, Bộ trưởng Năng lượng Ukraine German Galushchenko đưa ra tuyên bố: “Chúng tôi đã dừng quá cảnh khí đốt của Nga. Đây là một sự kiện lịch sử. Nga đang mất thị trường, họ sẽ phải chịu tổn thất tài chính. Châu Âu đã đưa ra quyết định từ bỏ khí đốt của Nga”.

Việc Ukraine không muốn gia hạn thỏa thuận quá cảnh này nhằm mục đích cắt nguồn doanh thu của Nga mà Moscow có thể sử dụng để tài trợ cho cuộc chiến của mình. Tuy nhiên, động thái này có thể sẽ tạo ra một cuộc khủng hoảng năng lượng ở Đông Âu, khi Transnistria (một khu vực ly khai của Moldova) cắt nguồn cung cấp nhiệt và nước nóng cho các hộ gia đình.

Câu hỏi được đặt ra là việc khóa “van khí đốt” vào thời điểm cao điểm của mùa đông sẽ ảnh hưởng như thế nào đến các quốc gia, đặc biệt là ở Đông Âu và điều gì có thể xảy ra tiếp theo?

Nga đã xuất khẩu bao nhiêu khí đốt sang châu Âu?

Trước khi xung đột Nga – Ukraine bùng nổ năm 2022, Nga cung cấp khoảng 35% lượng khí đốt tự nhiên xuất khẩu qua đường ống của châu Âu.

Nhiều nước châu Âu bắt đầu giảm sự phụ thuộc vào khí đốt của Nga sau khi Nga đưa quân tới Ukraine vào tháng 2/2022.

Với việc đóng cửa tuyến đường dẫn khí đốt lâu đời nhất của Nga đến châu Âu (hoạt động trong hơn 40 năm), thị phần của Nga đã giảm xuống còn dưới 10%. Hiện một đường ống dẫn khí đốt khác đi qua Thổ Nhĩ Kỳ vẫn cung cấp khí đốt cho các quốc gia như Hungary.

Tính từ đầu năm đến ngày 1/12/2024, Liên minh châu Âu đã nhận được chưa đến 14 tỷ m3 (bcm) khí đốt từ Nga thông qua Ukraine, giảm so với mức 65bcm mỗi năm khi hợp đồng bắt đầu vào năm 2020.

Khí đốt được vận chuyển qua đường ống Urengoy-Pomary-Uzhgorod thời Liên Xô từ Siberia qua Sudzha, một thị trấn ở vùng Kursk của Nga hiện nằm dưới sự kiểm soát của quân đội Ukraine. Khí đốt di chuyển qua Ukraine vào Slovakia. Tại đó, đường ống chia thành các nhánh cung cấp cho Cộng hòa Séc và Áo.

Thỏa thuận quá cảnh mang lại lợi nhuận tài chính cho cả Nga và Ukraine.

Truyền thông Ukraine dẫn lời ông Serhii Makohon, cựu giám đốc Công ty GTS Ukraine, ước tính rằng Nga kiếm được số tiền cao hơn đáng kể từ thỏa thuận trung chuyển này so với Ukraine.

Theo ông Makohon, Nga kiếm được 5 tỷ USD một năm trong khi Ukraine nhận được 800 triệu USD hàng năm “nhưng phần lớn số tiền này được chi cho hoạt động vận chuyển. Kho bạc của Ukraine nhận được 100-200 triệu USD tiền thuế và cổ tức”.

Bloomberg ước tính lợi nhuận của Nga từ thỏa thuận này thậm chí còn cao hơn, ở mức 6,5 tỷ USD mỗi năm.

Ai sẽ bị ảnh hưởng?

Áo, Slovakia và Moldova đang dựa vào tuyến đường trung chuyển này để cung cấp điện.

Áo nhận được phần lớn khí đốt từ Nga thông qua Ukraine, trong khi Slovakia nhận được khoảng 3 tỷ m3 khí đốt mỗi năm thông qua tuyến đường này, đáp ứng khoảng 2/3 nhu cầu của nước này.

Cơ quan quản lý năng lượng của Áo E-Control cho biết họ đã chuẩn bị sẵn sàng cho việc chuyển đổi nguồn cung và sẽ không phải đối mặt với tình trạng gián đoạn.

Thủ tướng Slovakia Robert Fico ngày 1/1 cho biết việc ngừng cung cấp sẽ khiến quốc gia Đông Âu này mất hàng trăm triệu USD tiền doanh thu quá cảnh và phải trả phí nhập khẩu khí đốt từ các nguồn cung khác cao hơn.

Fico khẳng định rằng điều này sẽ dẫn đến việc tăng giá khí đốt trên khắp châu Âu. Bộ kinh tế Slovakia cho biết nước này sẽ phải chịu chi phí trị giá 177 triệu euro (184 triệu USD) để tiếp nhận khí đốt thông qua các tuyến đường thay thế.

Có lẽ Moldova là nước dễ bị tổn thương nhất. Nga đã vận chuyển khoảng 2bcm khí đốt qua Ukraine đến vùng ly khai Transnistria thân Nga của Moldova hàng năm kể từ năm 2022. Transnistria, giáp biên giới với Ukraine, sau đó sẽ bán điện được tạo ra bằng khí đốt của Nga cho các khu vực do chính phủ kiểm soát của Moldova.

Moldova đã tuyên bố tình trạng khẩn cấp vì thiếu hụt khí đốt sắp xảy ra. Tổng thống Moldova Maia Sandu đã đổ lỗi cho Gazprom vì không xem xét một tuyến đường thay thế và cho biết mùa đông năm nay ở Moldova sẽ "khắc nghiệt" nếu không có khí đốt của Nga.

Tuy nhiên, Thủ tướng Moldova Dorin Recean cho biết Moldova đã đa dạng hóa nguồn cung cấp khí đốt.

Trong ngày 1/1, Transnistria (nơi sinh sống của 450.000 người) đã cắt nguồn cung cấp hệ thống sưởi ấm và nước nóng cho các hộ gia đình.

Theo Ủy ban châu Âu, bản thân Ukraine không sử dụng khí đốt trung chuyển của Nga và cho biết thêm rằng khối này đã chuẩn bị cho việc cắt nguồn cung.

Những lựa chọn thay thế cho châu Âu là gì?

Đường ống dẫn khí đi qua Ukraine là một trong những tuyến đường chức năng cuối cùng được sử dụng để xuất khẩu khí đốt của Nga. Các đường ống khác đã bị đóng sau khi chiến sự bùng nổ tại Ukraine năm 2022, bao gồm đường ống Yamal-Europe qua Belarus và đường ống Nord Stream (Dòng chảy phương Bắc) dưới Biển Baltic vận chuyển khí đốt đến Đức.

Nga vẫn sử dụng đường ống TurkStream trên đáy Biển Đen để xuất khẩu khí đốt. Đường ống có hai tuyến, một tuyến cung cấp cho thị trường nội địa ở Thổ Nhĩ Kỳ, trong khi tuyến còn lại cung cấp cho các khách hàng Trung Âu bao gồm Hungary và Serbia.

Tuy nhiên, TurkStream có công suất hàng năm hạn chế, chỉ đạt 31,5 tỷ m3 cho cả hai tuyến cộng lại.

Châu Âu đang cố gắng giảm sự phụ thuộc vào khí đốt của Nga bằng cách mua khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ Qatar và Mỹ, cùng với nguồn cung cấp khí đốt qua đường ống từ Na Uy.

"Cơ sở hạ tầng khí đốt của châu Âu đủ linh hoạt để cung cấp khí đốt không có nguồn gốc từ Nga cho Trung và Đông Âu thông qua các tuyến đường thay thế. Nó đã được củng cố bằng năng lực nhập khẩu LNG mới đáng kể kể từ năm 2022", bà Anna-Kaisa Itkonen, người phát ngôn của Ủy ban châu Âu cho biết.

Một nhà cung cấp năng lượng lớn tại Slovakia là SPP cho biết trong một tuyên bố vào ngày 1/1 rằng họ đã chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi và sẽ cung cấp cho khách hàng của mình thông qua các tuyến đường thay thế, chủ yếu từ Đức và Hungary. Tuy nhiên, họ nói thêm rằng họ sẽ phải đối mặt với chi phí bổ sung về phí quá cảnh.

Theo cơ quan quản lý năng lượng Áo E-Control, Slovakia có thể nhận khí đốt từ Hungary, khoảng 1/3 từ Áo và phần còn lại từ Cộng hòa Séc và Ba Lan. Cộng hòa Séc cũng cho biết họ có thể cung cấp cho Slovakia khả năng vận chuyển và lưu trữ khí đốt.

Công ty năng lượng Transnistria Energocom đã đưa ra tuyên bố vào ngày 31/12/2024 rằng Moldova có thể đáp ứng 38% nhu cầu năng lượng của mình bằng sản xuất trong nước, bao gồm 10% từ năng lượng tái tạo. Energocom nói thêm rằng Transnistria sẽ nhập khẩu 62% còn lại từ nước láng giềng Romania.