Trung Quốc ẩn mình: Vươn 'bàn tay vô hình' chi phối thị trường dầu mỏ toàn cầu

Là quốc gia tiêu thụ dầu thô lớn thứ hai thế giới, Trung Quốc đã triển khai hàng loạt biện pháp để bảo đảm an ninh năng lượng trong bối cảnh cuộc chiến tại Iran khiến hơn 11 triệu thùng dầu mỗi ngày bị gián đoạn khỏi thị trường. Nhờ cắt giảm nhập khẩu, khai thác các kho dự trữ khổng lồ và đẩy mạnh sử dụng năng lượng sạch, Bắc Kinh đã phần nào hạn chế tác động của giá dầu tăng cao đối với nền kinh tế trong nước.

Những biện pháp này không chỉ ảnh hưởng đến Trung Quốc mà còn tác động sâu rộng tới thị trường năng lượng toàn cầu.

Sau hơn 3 tháng chiến sự, nhiều chuyên gia từng dự báo giá dầu có thể tăng vọt lên tới 200 USD/thùng trong năm nay. Thế nhưng, dù tổng lượng nguồn cung bị gián đoạn ước tính đã vượt quá 1 tỷ thùng dầu, giá dầu thô vẫn duy trì ở mức tương đối ổn định. Theo nhiều nhà phân tích, Trung Quốc chính là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất lý giải hiện tượng này.

“Trung Quốc đã đóng vai trò then chốt trong việc giảm bớt áp lực cho phần còn lại của châu Á, qua đó giúp hạn chế tác động tiêu cực đối với nền kinh tế toàn cầu”, ông Daan Walter, chuyên gia tại tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember, nhận định.

Trong phiên giao dịch ngày 22/6, giá dầu Brent – chuẩn tham chiếu toàn cầu – đã giảm xuống dưới 78 USD/thùng khi thị trường kỳ vọng eo biển Hormuz, tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thế giới, sẽ sớm trở lại hoạt động bình thường. Trước khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran, giá Brent từng giao dịch dưới ngưỡng 70 USD/thùng, trước khi leo lên mức cao nhất trong 4 năm là 114 USD/thùng vào đầu tháng 5.

Theo giới phân tích, khi ảnh hưởng của Trung Quốc đối với thị trường năng lượng toàn cầu ngày càng gia tăng, các quyết sách cũng như xu hướng tiêu thụ năng lượng của nước này sẽ tiếp tục đóng vai trò then chốt đối với giá dầu, bất kể eo biển Hormuz được mở lại nhanh đến đâu.

“Bàn tay vô hình” của Trung Quốc

Trong một báo cáo nghiên cứu công bố đầu tháng này, các chuyên gia của Societe Generale cho biết việc nguồn cung dầu toàn cầu giảm 7% trong cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 đã khiến giá dầu tăng tới 134%. Tuy nhiên, trong cuộc chiến tại Iran, dù khoảng 14% nguồn cung toàn cầu bị ảnh hưởng, giá dầu vẫn không tăng mạnh tương ứng.

Theo các nhà phân tích của ngân hàng Pháp, nghịch lý này phần lớn xuất phát từ vai trò của Trung Quốc – quốc gia được ví như “bàn tay vô hình đang tái cân bằng thị trường”.

Nhờ khả năng cắt giảm nhập khẩu khoảng 3 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương gần bằng tổng nhu cầu dầu thô của Nhật Bản, Trung Quốc đã giúp hấp thụ một phần đáng kể cú sốc nguồn cung trên thị trường thế giới.

Ông Janiv Shah, Phó Chủ tịch phụ trách thị trường dầu mỏ tại Rystad Energy, cho biết trước khi chiến sự bùng nổ, Trung Quốc đã tranh thủ tích lũy lượng lớn dầu thô dự trữ nhờ nguồn cung giá rẻ từ Nga và Iran.

Hiện nay, nước này sở hữu hơn 1 tỷ thùng dầu trong các kho dự trữ thương mại và chiến lược, đồng thời đã bắt đầu khai thác lượng dầu dự trữ này từ tháng 5.

“Trong nhiều năm, Trung Quốc đóng vai trò tạo ra mức giá sàn cho thị trường dầu mỏ. Nhưng năm nay, xu hướng đó đã đảo ngược”, ông Shah nhận xét.

Bên cạnh đó, Bắc Kinh cũng hạn chế xuất khẩu các sản phẩm dầu tinh chế như xăng và diesel nhằm ưu tiên nguồn cung trong nước. Điều này khiến các nhà máy lọc dầu Trung Quốc đối mặt với biên lợi nhuận thấp hơn, đồng thời giảm động lực mua thêm dầu thô từ thị trường quốc tế.

Trong khi đó, sự bùng nổ của xe điện cũng góp phần làm giảm nhu cầu sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Hiện nay, cứ hai chiếc xe du lịch mới bán ra tại Trung Quốc thì có một chiếc thuộc nhóm xe năng lượng mới.

Theo ước tính của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), đội xe điện của Trung Quốc đã giúp giảm nhu cầu tiêu thụ khoảng 1 triệu thùng dầu mỗi ngày trong năm ngoái.

“Đây thực sự là một van giảm áp tuyệt vời cho thị trường dầu thô toàn cầu”, ông David Fishman, chuyên gia của Lantau Group về lĩnh vực năng lượng và điện lực Trung Quốc, đánh giá.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng khả năng giảm thiểu cú sốc nguồn cung của Trung Quốc không phải là vô hạn. Trong khi giá dầu cao có thể tiếp tục kìm hãm nhu cầu tiêu dùng và hoạt động lọc hóa dầu, lượng dự trữ dầu thô cuối cùng rồi cũng sẽ cạn dần.

“Điều không thể duy trì mãi mãi chính là lượng dầu dự trữ. Nếu giá dầu suy yếu trở lại, điều đầu tiên Trung Quốc làm có thể là tái khởi động hoạt động tích trữ quy mô lớn”, ông Fishman nhận định.

Từ thiếu hụt sang nguy cơ dư cung?

Sau nhiều tháng thị trường lo ngại về hậu quả của cuộc khủng hoảng dầu mỏ nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại, IEA hiện lại đưa ra cảnh báo theo chiều hướng ngược lại: việc eo biển Hormuz mở cửa trở lại có thể dẫn đến tình trạng dư cung trong năm tới.

Trong báo cáo thị trường dầu mỏ công bố hôm thứ Tư, IEA dự báo nguồn cung dầu toàn cầu sẽ vượt nhu cầu khoảng 4,7 triệu thùng/ngày trong năm tới khi sản lượng tại Trung Đông trở lại mức bình thường.

“Điều này có thể mang lại khoảng thời gian quý giá để thị trường phục hồi, đồng thời tạo cơ hội bổ sung các kho dự trữ đã suy giảm hoặc xây dựng thêm dự trữ chiến lược mới, khi các quốc gia đánh giá lại chiến lược và chính sách năng lượng của mình sau cuộc khủng hoảng”, IEA cho biết.

Mặc dù nhu cầu dầu toàn cầu được dự báo tiếp tục tăng trong năm tới, những biến động gần đây cũng đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo. Xu hướng này về lâu dài có thể làm giảm mức tiêu thụ dầu thô.

Trung Quốc – quốc gia dẫn đầu thế giới về xe điện, pin lưu trữ và năng lượng mặt trời – đã ghi nhận kim ngạch xuất khẩu các sản phẩm công nghệ năng lượng sạch đạt mức kỷ lục trong tháng 3, ngay sau khi xung đột tại Iran bùng phát.

“Quá trình điện khí hóa đang tăng tốc. Chúng ta vẫn phải chờ xem các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran sẽ diễn biến ra sao, nhưng xét trên bình diện rộng, đây có thể là một thời điểm quan trọng thúc đẩy tiến trình khử carbon trên toàn cầu”, ông Cosimo Ries, chuyên gia phân tích tại Trivium China, nhận định.

Bà Muyu Xu, chuyên gia nghiên cứu dầu thô cấp cao của Kpler, cho rằng tình trạng dư cung thậm chí có thể xuất hiện ngay từ tháng tới. Nếu eo biển Hormuz nhanh chóng được mở lại, khoảng 100 triệu thùng dầu đang bị mắc kẹt có thể đồng loạt quay trở lại thị trường.

Trong khi đó, Iran nhiều khả năng sẽ tăng mạnh sản lượng khai thác, đặc biệt nếu các lệnh trừng phạt của Mỹ được nới lỏng hoặc dỡ bỏ. Tuy nhiên, điều này cũng có thể khiến dầu Iran trở nên kém hấp dẫn hơn đối với Trung Quốc, bởi lâu nay Bắc Kinh được hưởng mức chiết khấu đáng kể nhờ việc Tehran bị hạn chế khả năng tiếp cận các khách hàng khác.

Theo bà Xu, nhiều quốc gia hiện đã hoàn tất kế hoạch nhập khẩu dầu phục vụ nhu cầu mùa hè. Trong bối cảnh đó, Trung Quốc có thể một lần nữa trở thành nhân tố quan trọng giúp tái cân bằng thị trường.

“Bức tranh hiện nay hoàn toàn khác so với chỉ hai tháng trước. Lúc này, quốc gia có khả năng hấp thụ lượng dầu dư thừa lớn nhất chính là Trung Quốc. Nhưng câu hỏi quan trọng là: Trung Quốc thực sự muốn mua loại dầu nào và với khối lượng bao nhiêu?”, bà Xu nhận định.