Bùng nổ trung tâm dữ liệu: 'Vùng mờ' và bàn tay chi phối của ông lớn công nghệ

Khi trung tâm dữ liệu phát triển nhanh hơn sự minh bạch

The Guardian đưa tin, các tập đoàn công nghệ Mỹ đã vận động hành lang thành công để Liên minh châu Âu (EU) giữ kín dữ liệu về lượng khí thải từ các trung tâm dữ liệu. Đáng chú ý, một điều khoản bảo mật có cơ sở pháp lý gây tranh cãi đã được đưa vào quy định gần như nguyên văn theo đề xuất từ Microsoft và các nhóm vận động ngành.

Một cuộc điều tra cho thấy Microsoft cùng nhiều công ty công nghệ Mỹ khác đã tác động đến EU nhằm hạn chế việc công khai tác động môi trường của các trung tâm dữ liệu. Yêu cầu của họ - về việc ngăn chặn công bố cơ sở dữ liệu liên quan đến các chỉ số môi trường - đã được đưa gần như nguyên trạng vào các quy định của EU.

Điều khoản bảo mật này, được Ủy ban châu Âu bổ sung sau hoạt động vận động hành lang năm 2024, đã cản trở việc theo dõi mức độ ô nhiễm từ từng trung tâm dữ liệu riêng lẻ. Hệ quả là giới nghiên cứu chỉ có thể tiếp cận dữ liệu tổng hợp ở cấp quốc gia về mức tiêu thụ năng lượng, thay vì thông tin chi tiết hơn.

Sự bùng nổ của các chatbot AI đã kéo theo làn sóng xây dựng hàng loạt trung tâm dữ liệu - những “nhà kho” khổng lồ chứa đầy chip xử lý - với nhu cầu điện năng tăng vọt. Một phần đáng kể trong đó vẫn được đáp ứng bằng nhiên liệu hóa thạch như khí đốt. Các học giả luật cảnh báo rằng điều khoản bảo mật toàn diện này có thể vi phạm quy định minh bạch của EU cũng như Công ước Aarhus về quyền tiếp cận thông tin môi trường.

“Trong hai thập kỷ qua, tôi chưa từng thấy trường hợp nào tương tự. Điều này rõ ràng không phù hợp với công ước”, giáo sư Jerzy Jendrośka, chuyên gia luật môi trường tại Đại học Opole (Ba Lan), nhận định.

Các tài liệu do tổ chức báo chí điều tra Investigate Europe thu thập - phối hợp cùng Guardian và các đối tác truyền thông - cho thấy quy định này đã được sử dụng để che chắn các trung tâm dữ liệu khỏi sự giám sát công khai.

Trong một email năm ngoái, trích dẫn điều khoản bảo mật, một quan chức cấp cao của Ủy ban châu Âu đã nhắc nhở các cơ quan quốc gia về nghĩa vụ “giữ bí mật tất cả thông tin và các chỉ số hiệu suất chính của từng trung tâm dữ liệu”.

"Điều quan trọng là phải nhấn mạnh lại điều này, bởi ủy ban đã nhận được nhiều yêu cầu tiếp cận dữ liệu từ báo chí và công chúng. Cho đến nay, tất cả các yêu cầu này đều đã bị từ chối", vị quan chức cho biết.

Lợi ích doanh nghiệp và cái giá môi trường bị che khuất

Trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc dẫn đầu cuộc đua AI toàn cầu, châu Âu cũng đang tăng tốc phát triển hạ tầng dữ liệu. EU đặt mục tiêu tăng gấp ba công suất trung tâm dữ liệu trong vòng 5-7 năm tới, nhằm khẳng định vị thế trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo.

Trước đó, nhằm thúc đẩy minh bạch, Ủy ban châu Âu đã cập nhật chỉ thị về hiệu quả năng lượng năm 2023, yêu cầu các nhà vận hành trung tâm dữ liệu báo cáo các chỉ số hiệu suất. Các hướng dẫn tiếp theo đề xuất công bố dữ liệu môi trường ở dạng tổng hợp.

Tuy nhiên, trong quá trình tham vấn công khai vào tháng 1/2024, các công ty công nghệ đã đề xuất phân loại toàn bộ thông tin liên quan đến từng trung tâm dữ liệu là mật, với lý do bảo vệ lợi ích thương mại. Điều này đồng nghĩa với việc dữ liệu không thể được tiếp cận ngay cả thông qua các yêu cầu chính thức về quyền thông tin.

Phiên bản cuối cùng của quy định - chỉ khác đôi chút về câu chữ so với đề xuất của ngành - nêu rõ: “Ủy ban và các quốc gia thành viên phải giữ bí mật tất cả thông tin và chỉ số hiệu suất chính của từng trung tâm dữ liệu… Những thông tin này được coi là mật vì có thể ảnh hưởng đến lợi ích thương mại của các nhà vận hành và chủ sở hữu.”

Các ý kiến đóng góp trong quá trình tham vấn cho thấy những tổ chức vận động cho thay đổi này bao gồm Microsoft; DigitalEurope (đại diện cho các tập đoàn như Google, Amazon, Meta); và Video Games Europe (có thành viên như Microsoft và Netflix).

Ông Ben Youriev, nhà nghiên cứu tại tổ chức phi lợi nhuận InfluenceMap, cho rằng đây là dấu hiệu cho thấy sự thay đổi trong ưu tiên của ngành công nghệ. “Trước đây, họ tích cực ủng hộ năng lượng sạch và giảm phát thải. Nhưng giờ đây, nhiều công ty dường như im lặng, thay vào đó tập trung vào việc mở rộng nhanh chóng hạ tầng trung tâm dữ liệu toàn cầu,” ông nói.

Microsoft khẳng định họ ủng hộ minh bạch hơn trong lĩnh vực này, đồng thời nhấn mạnh cần cân bằng với việc bảo vệ thông tin kinh doanh nhạy cảm. Trong khi đó, DigitalEurope và Video Games Europe không đưa ra bình luận.

Ủy ban châu Âu coi quy định hiện tại là bước đầu trong việc xây dựng hệ thống xếp hạng chung cho các trung tâm dữ liệu. Ở giai đoạn tiếp theo, họ dự định công bố điểm số bền vững để giúp so sánh giữa các trung tâm trong cùng khu vực và thúc đẩy thiết kế hiệu quả hơn. Tuy vậy, phần lớn dữ liệu chi tiết vẫn sẽ được giữ kín.

Theo các nguồn tin nội bộ, ủy ban lo ngại rằng việc công khai dữ liệu từng trung tâm có thể khiến các doanh nghiệp ngừng báo cáo. Tuy nhiên, số liệu cho thấy chỉ khoảng 36% trung tâm dữ liệu đủ điều kiện hiện đang tuân thủ yêu cầu báo cáo.

Theo ông Alex de Vries-Gao, nhà nghiên cứu tại Đại học Vrije Universiteit Amsterdam, ngành công nghiệp này “có lợi ích rõ ràng trong việc giữ kín các con số”. Ông cho biết việc tiếp cận dữ liệu là cực kỳ khó khăn: “Thông tin công khai rất hạn chế. Bạn phải nỗ lực rất nhiều mới tìm được con số đáng tin.”

Theo Công ước Aarhus, EU có nghĩa vụ đảm bảo công chúng được tiếp cận thông tin môi trường một cách hệ thống. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng quy định hiện tại đi ngược lại nguyên tắc này.

Ông Luc Lavrysen, cựu chủ tịch Tòa án Hiến pháp Bỉ, nhận định điều khoản bảo mật “rõ ràng vi phạm” quy định minh bạch của EU và công ước quốc tế.

Cùng quan điểm, bà Kristina Irion từ Đại học Amsterdam cho rằng cách tiếp cận này đã đặt lợi ích doanh nghiệp lên trên quyền tiếp cận thông tin của công chúng. “Việc xác định thông tin nào cần được bảo mật nên được xem xét theo từng trường hợp cụ thể,” bà nhấn mạnh.