Chấn động Thung lũng Silicon: Niềm hy vọng tỷ USD bỗng thành ‘xác sống’

Jeff Wang vừa được thăng chức lớn hồi tháng trước. Nhưng thay vì niềm vui, công ty của anh tràn ngập nước mắt.

Ở tuổi 39, Wang bất ngờ được bổ nhiệm làm CEO tạm quyền của Windsurf, một startup chuyên về trí tuệ nhân tạo (AI) trong mảng lập trình. Trước đó, công ty này đang đàm phán với OpenAI cho một thương vụ thâu tóm có thể mang lại khoản tiền hậu hĩnh cho nhiều nhân viên.

Tuy nhiên, cuộc thương lượng đổ bể. Ngày 11/7, một loạt nhà sáng lập cùng các nhà nghiên cứu chủ chốt rời đi để gia nhập Google theo thỏa thuận cấp phép trị giá 2,4 tỷ USD.

Trong vai trò lãnh đạo cấp cao hiếm hoi còn trụ lại, Wang buộc phải bước lên vị trí CEO tạm thời. Quyết định đầu tiên của anh là triệu tập cuộc họp toàn công ty tại trụ sở ở Thung lũng Silicon để báo tin dữ.

“Đó là một ngày vô cùng khó khăn”, Wang chia sẻ với CNBC. “Mọi người khóc rất nhiều. Tôi mất nửa thời gian chỉ để trấn an nhân viên, vì họ còn gia đình phía sau – và giờ thì chẳng còn gì cả”.

Windsurf chỉ là một trong nhiều startup AI đang rơi vào tình trạng “xác sống” sau khi các nhà sáng lập và nhân sự chủ chốt bị lôi kéo bởi những “gã khổng lồ” công nghệ như Meta, Google, Microsoft hay Amazon.

Những thương vụ này thường đem lại khoản chi khổng lồ cho nhà sáng lập và các kỹ sư đầu ngành, nhưng để lại phía sau là nhà đầu tư, nhân viên và công ty trống rỗng, không định hướng.

Samir Kumar, nhà đầu tư tại Touring Capital, ví von: “Cái còn lại giống như một công ty xác sống. Họ đã rút ruột toàn bộ tổ chức”.

Những thương vụ gây chấn động Thung lũng Silicon

Tháng 6 vừa rồi, Meta làm chấn động giới công nghệ khi công bố đầu tư 14,3 tỷ USD vào Scale AI – một startup gán nhãn dữ liệu. Thỏa thuận này giúp Meta nắm 49% cổ phần, đồng thời đưa CEO Alexandr Wang về dẫn dắt một phòng nghiên cứu siêu trí tuệ mới. Ngay sau đó, Scale sa thải 200 nhân viên, tương đương 14% lực lượng.

Tương tự, Microsoft trong tháng 3/2024 đã “hút” toàn bộ đội ngũ sáng lập của Inflection AI. Amazon trong năm qua cũng hai lần thực hiện chiêu thức này: lôi kéo các nhà sáng lập Adept vào tháng 6, rồi Covariant hai tháng sau. Google thì bỏ 2,7 tỷ USD để cấp phép công nghệ của Character.AI và chiêu mộ cả hai nhà sáng lập.

Với các quỹ đầu tư mạo hiểm – vốn là huyết mạch của hệ sinh thái startup – kịch bản này khiến hệ thống vận hành sai lệch. Lẽ ra nhiều công ty đang trên lộ trình IPO hoặc bán lại với giá cao, nay bị xé nát. Tiền chủ yếu chảy vào túi các nhà sáng lập, còn nhà đầu tư và nhân viên thường chẳng được gì.

Nguyên nhân một phần xuất phát từ làn sóng AI bùng nổ sau sự ra mắt của ChatGPT cuối năm 2022. Lúc đó, các “gã khổng lồ” công nghệ gặp khó khăn khi muốn mở rộng bằng cách thâu tóm.

Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) dưới thời Lina Khan siết chặt chống độc quyền, liên tục chặn hoặc gây khó khăn cho những thương vụ hàng chục tỷ USD như Microsoft – Activision Blizzard hay Nvidia – Arm.

Trong bối cảnh đó, các tập đoàn tìm ra con đường lách luật: không thâu tóm toàn bộ, mà chỉ mua bản quyền công nghệ và kéo nhân sự chủ chốt về, giữ lại công ty vỏ bọc với tư cách pháp nhân độc lập.

Matt Murphy, nhà đầu tư tại Menlo Ventures, nhận xét: “Đây đã trở thành cuốn cẩm nang mới. Nếu luật chưa chặn, họ sẽ tiếp tục. Thực ra, cách này khá vô hồn: họ chỉ mua đúng thứ cần, còn lại bỏ mặc”.

Nhờ chỉ nắm cổ phần thiểu số, những thương vụ này tránh được yêu cầu báo cáo tiền sáp nhập của FTC. Tuy nhiên, FTC cũng không hoàn toàn bị che mắt: cơ quan này đã mở điều tra sơ bộ với thương vụ Inflection – Microsoft và Adept – Amazon.

Từ hy vọng tỷ đô thành “bị bỏ rơi”

Tại Windsurf, sự ra đi của hai đồng sáng lập Varun Mohan và Douglas Chen đã khiến nhiều nhân viên suy sụp. Nhiều người đến buổi họp toàn công ty với kỳ vọng nghe tin sáp nhập với OpenAI, thậm chí có người chuẩn bị ghi hình khoảnh khắc “lịch sử”. Nhưng thay vào đó, họ nhận tin mình bị bỏ rơi.

OpenAI từng đàm phán mua lại Windsurf, song thương lượng đổ bể vì phía Windsurf muốn một cấu trúc giống thương vụ Scale – Meta thay vì bán đứt. Đến ngày 1/5, thời hạn độc quyền hết hiệu lực, mọi hy vọng chính thức khép lại.

Khi tin Google chiêu mộ đội ngũ sáng lập nổ ra, Wang lập tức phải dành 12 giờ liên tục để trả lời điện thoại từ nhà đầu tư, khách hàng hoảng loạn và cả những công ty săn đầu người.

Cuối cùng, startup Cognition xuất hiện như “người cứu hộ” bằng cách mua lại toàn bộ tài sản trí tuệ, thương hiệu và nhân sự của Windsurf với giá 250 triệu USD – chỉ bằng chưa đầy 10% con số OpenAI từng cân nhắc.

Dù vậy, Wang khẳng định: “Chúng tôi đã bị bỏ rơi. Giờ là lúc chứng minh cho thế giới thấy rằng chúng tôi vẫn còn tồn tại”

Tình trạng bất định không chỉ xảy ra ở Windsurf. Character.AI – nơi hai nhà sáng lập nhanh chóng quay lại Google – cũng chứng kiến 10% nhân viên bỏ việc ngay sau đó.

Inflection AI sau khi bán phần lớn nhân sự cho Microsoft đã phải bổ nhiệm CEO mới và tuyển lại đội ngũ từ con số không. Covariant – startup nổi tiếng với AI cho robot kho hàng – thì mất ba đồng sáng lập cùng 25% nhân viên vào tay Amazon, để lại một “bộ khung” vài chục người duy trì hình thức. Một cựu nhân viên gọi đó là “công ty ma”.

Trong khi đó, Adept – cũng mất nhiều nhân sự chủ chốt về Amazon – đã gần như biến mất khỏi truyền thông, ít công bố cập nhật sản phẩm.

Điểm chung của các thương vụ là lợi ích tập trung vào sáng lập viên và nhân sự cấp cao. Covariant từng được định giá 625 triệu USD, nhưng Amazon chỉ chi khoảng 400 triệu USD để lấy công nghệ và người.

Trong đơn khiếu nại gửi FTC, một cựu nhân viên tố cáo thỏa thuận này “cố tình cấu trúc để né tránh giám sát chống độc quyền” và buộc Covariant phải “sống lay lắt” ít nhất một năm để nhận khoản thanh toán cuối.

Trong khi các nhà sáng lập bỏ túi hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu USD, nhiều nhân viên thường trực lại nhận rất ít so với kỳ vọng khi gia nhập công ty. Điều này khiến không ít người cảm thấy bị phản bội.

John Tye, luật sư của một cựu nhân viên Covariant, nhận xét: “Đây không chỉ là vấn đề pháp lý. Nó ảnh hưởng trực tiếp đến người tiêu dùng và cả nền kinh tế. Độc quyền hiếm khi mang lại lợi ích cho công chúng”.

Nguy cơ kìm hãm đổi mới

Với những khoản lương, thưởng và ưu đãi khổng lồ từ các tập đoàn, những gói “bán mình” này gần như không thể bị chặn lại bằng các công cụ tài chính truyền thống như cho phép nhà sáng lập bán bớt cổ phần.

Nhiều chuyên gia cảnh báo xu hướng này có thể kìm hãm đổi mới. Các nhà sáng lập thay vì theo đuổi giấc mơ xây dựng công ty độc lập, lại chọn con đường dễ dàng hơn: gia nhập tập đoàn lớn, hưởng thụ thành quả cá nhân.

Tom Chavez, đồng sáng lập studio khởi nghiệp Superset, nhận định: “Đây không phải chuyện kinh doanh bình thường. Đây là một sự gián đoạn thực sự.”

Một số công ty như Character.AI hay Inflection vẫn cố gắng chứng minh mình còn sống sót: ra mắt sản phẩm mới, bổ nhiệm CEO chuyên nghiệp, hoặc giữ lại một phần tiền từ thương vụ để chia cho nhân viên. Nhưng thực tế, nhiều startup đã trở thành cái bóng của chính mình, tồn tại chủ yếu để hoàn tất nghĩa vụ hợp đồng.

Với Windsurf, tương lai vẫn chưa rõ ràng. Dù nay thuộc về Cognition, Jeff Wang thú nhận anh không biết vai trò của mình sẽ ra sao khi hai công ty hợp nhất sâu hơn. “Chúng tôi đều là CEO của hai pháp nhân riêng biệt. Khi nhập lại, tôi thực sự không rõ mình sẽ làm gì”.

Trong khi đó, những gã khổng lồ công nghệ tiếp tục tăng tốc. Còn các startup AI – từng được kỳ vọng là trung tâm đổi mới của thập kỷ – giờ đây đang bị rút ruột, biến thành “công ty xác sống”, để lại sau lưng là nỗi thất vọng của nhân viên và sự băn khoăn của giới đầu tư: liệu Thung lũng Silicon còn giữ được linh hồn khởi nghiệp hay không?