DeFi có phải lời giải cho bài toán tài chính toàn diện?

Lời giải cho bài toán tài chính toàn diện

Trước đây, những người xuất khẩu lao động như Jaime Garcia thực sự ghét sử dụng ứng dụng Western Union để gửi tiền về nhà ở El Salvador.

“Những năm đầu, tôi phải lặn lội đến tận văn phòng Western Union, mang theo tiền mặt và đóng thêm 25 USD tiền phí chỉ để họ chuyển 100 USD về cho gia đình. Về sau, tôi có thể gửi tiền trực tuyến qua ứng dụng Western Union nhưng mức phí vẫn không hề rẻ, lên tới 12,5% cho mỗi lần chuyển 100 USD”, anh nói.

Thế nhưng, đó vẫn chưa phải là vấn đề lớn nhất. Người thân của Jaime Garcia ở El Salvador thường phải chờ tới ba ngày mới nhận được tiền. Không chỉ chậm, quá trình này còn đầy rủi ro: họ phải bắt xe buýt đến văn phòng giao dịch mà quanh đó thường xuyên có các băng nhóm tội phạm tụ tập. Chúng thừa biết lý do người ta đến đó và những người vừa nhận tiền gần như trở thành mục tiêu để chúng cướp giật.

Theo một thống kê hồi 2021, tiền kiều hối từ nước ngoài chiếm gần một phần tư GDP của El Salvador. Lượng kiều hối chuyển về trung bình hàng tháng là 195 USD/người, chiếm 50% tổng thu nhập của các hộ gia đình nhận được kiều hối. Vì vậy, lượng chuyển tiền từ nước ngoài về El Salvador là rất quan trọng đối với sự sống còn của hầu hết người dân đất nước này.

Tuy nhiên, tới khoảng 60% số tiền đó được chuyển qua các công ty chuyển tiền và chỉ 38% đến từ các tổ chức ngân hàng. Mức phí khác nhau tùy theo từng công ty nhưng thông thường, khoản thanh toán càng nhỏ thì tỷ lệ phần trăm phí càng cao. Ông Matt Hougan, Giám đốc đầu tư của Bitwise Asset Management, cho biết: “Chuyển tiền là một trong những điểm yếu rõ rệt nhất của hệ thống tài chính truyền thống ở El Salvador, nơi người dân, đặc biệt là các nhóm thu nhập thấp, đang phải gánh chịu mức phí chuyển tiền cao đến mức phi lý”.

Để giải quyết bất cập đó, El Salvador đã thực hiện cú nhảy vọt nhanh chóng từ các hệ thống cũ đang trì trệ sang các dịch vụ tài chính phi tập trung (DeFi). Quốc gia Trung Mỹ này trở thành nước đầu tiên hợp pháp hóa Bitcoin như một loại tiền tệ hợp pháp, qua đó, tạo ra một môi trường tiềm năng cho sự phát triển của DeFi. DeFi, dựa trên công nghệ blockchain, cho phép cung cấp các dịch vụ tài chính như cho vay, chuyển tiền và giao dịch mà không cần trung gian truyền thống. Tổng thống Bukele từng nói, với DeFi, số tiền kiều hối mà hơn một triệu gia đình thu nhập thấp nhận được sẽ tăng lên tương đương hàng tỷ USD mỗi năm.

Bên cạnh đó, Chính phủ El Salvador còn có sáng kiến cung cấp các khoản vay nhỏ thông qua Acumen, một nền tảng DeFi cho vay trên blockchain Solana nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, giúp giảm phụ thuộc vào các khoản vay không chính từ các “cá mập” cho vay (loan sharks) vốn tính lãi suất lên tới 2.300%/năm.

Dù còn nhiều hạn chế và chưa gặt hái được thành công rõ nét, những sáng kiến DeFi của Chính phủ El Salvador đã đặt nền móng cho một ý tưởng táo bạo: tận dụng tài chính phi tập trung như một công cụ chiến lược để mở rộng tài chính toàn diện, không chỉ cho El Salvador mà còn cho nhiều quốc gia đang tìm kiếm con đường giảm thiểu sự bất bình đẳng về tiếp cận tài chính.

Một thống kê năm 2024 của Mastercard cho thấy vẫn còn khoảng 1,4 tỷ người trưởng thành trên toàn cầu không có tài khoản ngân hàng và hàng trăm triệu người khác vẫn nằm trong nhóm “thiếu tiếp cận” dịch vụ tài chính chính thức.

Trong chia sẻ với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, TS Hà Xuân Sơn, Giảng viên ngành Kinh doanh trên ứng dụng blockchain, Đại học RMIT Việt Nam cho rằng DeFi không chỉ là một bước tiến công nghệ mà có thể là lời giải cho bài toán bất bình đẳng tài chính kéo dài nhiều thập kỷ.

Theo TS Hà Xuân Sơn, lợi thế nổi bật đầu tiên của DeFi chính là tính phi tập trung – yếu tố giúp loại bỏ sự phụ thuộc vào các trung gian như ngân hàng, từ đó giảm đáng kể chi phí giao dịch và tăng cường tính minh bạch. “Mọi giao dịch trong DeFi đều được ghi lại công khai trên blockchain, có thể kiểm chứng bất cứ lúc nào, bởi bất kỳ ai,” ông nhấn mạnh.

Một điểm mạnh khác của DeFi là khả năng tiếp cận rộng mở. Chỉ cần có kết nối internet, bất kỳ ai, kể cả người không có tài khoản ngân hàng, đều có thể sử dụng các dịch vụ tài chính như vay vốn, gửi tiết kiệm hoặc đầu tư. Điều này đặc biệt quan trọng với 1,4 tỷ người trưởng thành trên toàn cầu vẫn bị gạt ra ngoài hệ thống tài chính chính thức.

Ngoài ra, DeFi vượt trội về tốc độ xử lý. Nhiều giao dịch được thực hiện chỉ trong vài giây, khác với quy trình truyền thống có thể kéo dài vài ngày. Blockchain cũng đảm bảo tính minh bạch và bất biến của dữ liệu, giúp hạn chế gian lận và tăng niềm tin cho người dùng. “Quan trọng hơn cả, người dùng hoàn toàn làm chủ tài sản của mình thông qua ví điện tử, không phải phụ thuộc vào bất kỳ tổ chức trung gian nào”, TS. Sơn nói thêm.

Đặc biệt, DeFi còn cung cấp những sản phẩm tài chính sáng tạo mà hệ thống ngân hàng truyền thống chưa từng có, như canh tác lợi suất (yield farming) - hình thức cung cấp thanh khoản để nhận lãi suất, staking - khóa tài sản kỹ thuật số để nhận phần thưởng, hay vay chớp nhoáng (flash loans) - khoản vay tức thì không cần tài sản thế chấp và được hoàn trả trong cùng một giao dịch. Đây là những công cụ không chỉ đa dạng hóa lựa chọn tài chính mà còn mở ra cơ hội sinh lời linh hoạt, phù hợp với thế hệ người dùng trẻ, am hiểu công nghệ và sẵn sàng trải nghiệm cái mới.

Tiềm năng của DeFi tại Việt Nam

Đặt trong bối cảnh Việt Nam, chuyên gia RMIT nhận định, DeFi có tiềm năng phát triển tại Việt Nam, đặc biệt trong việc cung cấp dịch vụ tài chính cho các khu vực nông thôn, nơi 70% dân số vẫn chưa tiếp cận đầy đủ các dịch vụ ngân hàng.

Theo ông, khung pháp lý cho tiền mã hóa và DeFi ở Việt Nam đang trong giai đoạn phát triển. Trước đây, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) đã cảnh báo về các rủi ro liên quan đến tiền mã hóa, nhấn mạnh rằng chúng không phải là phương tiện thanh toán hợp pháp. Tuy nhiên, vào năm 2025, Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc xây dựng khung pháp lý. Luật Công nghiệp Công nghệ Số, được thông qua ngày 14/6/2025 và có hiệu lực từ 1/1/2026, công nhận tài sản kỹ thuật số và tài sản mã hóa, bao gồm cả các tài sản sử dụng mã hóa để xác nhận giao dịch. Luật này phân loại tài sản số thành tài sản ảo và tài sản mã hóa, tạo nền tảng pháp lý cho các hoạt động liên quan đến blockchain và DeFi. Chính phủ cũng đưa ra các ưu đãi như trợ cấp và miễn thuế cho các startup blockchain, khuyến khích sự đổi mới.

Cùng với đó, báo cáo từ Chainalysis chỉ ra rằng các quốc gia đang phát triển như Ấn Độ, Nigeria, Việt Nam và Indonesia đang dẫn đầu thế giới về mức độ chấp nhận DeFi. Nguyên nhân là bởi DeFi đáp ứng chính xác nhu cầu tại những nơi mà hệ thống ngân hàng truyền thống còn thiếu vắng - nơi người dân khó tiếp cận các dịch vụ tài chính cơ bản như vay vốn, tiết kiệm hay đầu tư.

Riêng tại Việt Nam, xu hướng này đang diễn ra mạnh mẽ. Tính đến năm 2024, ước tính có khoảng 20 triệu người Việt sở hữu tiền mã hóa, đưa Việt Nam lọt vào top 10 quốc gia có tỷ lệ nắm giữ tài sản số cao nhất thế giới. Điều này cho thấy tiềm năng lớn của DeFi tại Việt Nam.

Chia sẻ thêm, TS Hà Xuân Sơn nhận định, DeFi sẽ mang lại nhiều cơ hội mang tính đột phá tại Việt Nam. Trước hết, DeFi có thể trở thành đòn bẩy chiến lược để hiện thực hóa tham vọng tài chính toàn diện quốc gia: đưa 80% dân số tiếp cận dịch vụ tài chính vào năm 2030, điều mà các kênh truyền thống đang nỗ lực nhưng chưa mang lại nhiều kết quả.

DeFi còn mở ra một “làn gió mới” cho hoạt động gọi vốn. Thay vì phụ thuộc vào ngân hàng hay các quỹ đầu tư truyền thống, các startup Việt hoàn toàn có thể huy động vốn qua những hình thức sáng tạo như Initial DEX Offering (IDO), vừa nhanh chóng, vừa toàn cầu hóa ngay từ vạch xuất phát.

Đặc biệt, trong bối cảnh Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi số mạnh mẽ, DeFi còn là chất xúc tác cho hợp tác công - tư: chính phủ và hệ thống ngân hàng hoàn toàn có thể bắt tay cùng các công ty blockchain để thiết kế những giải pháp tài chính phi tập trung “đo ni đóng giày” cho thị trường nội địa.

Song, ở chiều ngược lại, TS Hà Xuân Sơn cũng thừa nhận, để có thể tận dụng các lợi thế của DeFi và đưa vào hiện thực hóa vẫn còn cả chặng đường dài.

Theo ông Sơn, DeFi đang phát triển nhanh chóng nhưng quy mô của nó vẫn còn nhỏ so với hệ thống tài chính truyền thống. Theo dữ liệu từ DefiLlama, tổng giá trị khóa (TVL) trong các giao thức DeFi đạt khoảng 111,7 tỷ USD vào tháng 6 năm 2025. Trong khi đó, tổng tài sản của các ngân hàng toàn cầu vượt 183 nghìn tỷ USD vào năm 2022. Điều này cho thấy DeFi chỉ chiếm khoảng 0,06% quy mô của hệ thống ngân hàng truyền thống. Chưa kể, các ngân hàng truyền thống còn có thêm lợi thế về lòng tin, cơ sở khách hàng lớn và sự tuân thủ pháp lý.

Một điểm yếu khác của DeFi mà không thể không nhắc đến là giá tiền mã hóa, vốn là nền tảng của DeFi, thường biến động mạnh, ảnh hưởng đến giá trị tài sản trong các giao thức.

Chuyên gia RMIT gợi mở, thay vì cạnh tranh trực tiếp với các ngân hàng truyền thống, DeFi và ngân hàng truyền thống có thể vừa cạnh tranh vừa hợp tác. Một mô hình tiềm năng là “DeFi có kiểm soát”, trong đó các ngân hàng sử dụng công nghệ blockchain để cung cấp các dịch vụ tương tự DeFi nhưng trong một môi trường được quản lý, ông nói.

Ví dụ, ngân hàng có thể phát triển các nền tảng cho vay phi tập trung nhưng yêu cầu tuân thủ KYC và AML, đảm bảo an toàn cho người dùng. Mô hình này đã được thử nghiệm tại Singapore, nơi Ngân hàng DBS hợp tác với các giao thức DeFi để cung cấp dịch vụ tài sản số. Một tín hiệu tích cực là tại Việt Nam, các ngân hàng như Techcombank và MB cũng đang thử nghiệm các giải pháp blockchain cho thanh toán xuyên biên giới.

Dẫu vậy, theo TS Hà Xuân Sơn, để đưa mô hình “DeFi có kiểm soát” từ ý tưởng thành hiện thực tại Việt Nam, các ngân hàng mà cần chủ động tháo gỡ hàng loạt nút thắt nội tại. Trước tiên là bài toán nhân lực bởi đây là nền tảng cho bất kỳ cuộc cách mạng công nghệ nào. Trong khi DeFi vận hành dựa trên blockchain và hợp đồng thông minh, Việt Nam hiện chỉ có khoảng 2.000 chuyên gia trong lĩnh vực này, một con số quá khiêm tốn so với nhu cầu phát triển, ông Sơn dẫn chứng.

Bài toán cần giải tiếp theo là cơ sở hạ tầng. Để đảm bảo an toàn và hiệu quả, các ngân hàng buộc phải đầu tư nghiêm túc vào hệ thống blockchain riêng, tích hợp các giải pháp như ví lạnh, mã hóa dữ liệu và bảo mật giao dịch ở cấp độ cao nhất, ông Sơn nói.

Ngoài ra, DeFi không thể tồn tại bên ngoài khung pháp lý. Việc tuân thủ Luật Công nghiệp Công nghệ Số, cũng như các tiêu chuẩn AML/KYC là điều kiện bắt buộc để tạo ra một hệ sinh thái vừa linh hoạt vừa kiểm soát được rủi ro. Nhưng quan trọng không kém là niềm tin, đặc biệt trong bối cảnh 60% người Việt vẫn trung thành với ngân hàng truyền thống. Để lấp đầy khoảng trống này, các tổ chức tài chính cần đẩy mạnh truyền thông, giáo dục tài chính số, giúp người dân hiểu rõ lợi ích và cả rủi ro khi bước vào thế giới DeFi.

Cuối cùng, Việt Nam không nên đi một mình mà thay vào đó nên hợp tác, học hỏi kinh nghiệm từ những đối tác quốc tế như Singapore hay Hàn Quốc, nơi mà các ngân hàng đã từng bước tích hợp DeFi vào hệ sinh thái số. “Hợp tác quốc tế sẽ giúp chúng ta rút ngắn đường đi, tránh ‘học phí’ đắt đỏ và sớm tạo ra một hệ sinh thái DeFi vừa sáng tạo, vừa bền vững, vừa an toàn cho người dùng Việt”, ông Sơn nhấn mạnh.