Giáo dục nghề nghiệp trong kỷ nguyên số: Mở lối đưa người nghèo ra thị trường lao động

Trong bối cảnh Việt Nam chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, chất lượng nguồn nhân lực và đổi mới sáng tạo, giáo dục nghề nghiệp đang được nhìn nhận như một trụ cột quan trọng trong chiến lược giảm nghèo bền vững.

Trao đổi với Tạp chí Đầu tư Tài chính - VietnamFinance, ông Trần Việt Hùng – Hiệu trưởng Trường Trung cấp Nghề Giao thông công chính Hà Nội – chia sẻ góc nhìn từ thực tiễn đào tạo, những kết quả đạt được cũng như các giải pháp để đào tạo nghề thực sự trở thành “đòn bẩy” giúp người lao động thoát nghèo bằng chính năng lực của mình.

Giáo dục nghề nghiệp là chìa khoá giảm nghèo

- Thưa ông, vì sao giáo dục nghề nghiệp ngày càng được coi là giải pháp then chốt trong chiến lược giảm nghèo bền vững?

Ông Trần Việt Hùng: Giảm nghèo bền vững không thể chỉ dừng ở việc hỗ trợ trước mắt, mà cốt lõi là giúp người nghèo có sinh kế ổn định, có khả năng tự tạo thu nhập lâu dài. Từ góc độ đó, giáo dục nghề nghiệp chính là giải pháp căn cơ nhất.

Thực tế cho thấy, nguyên nhân sâu xa của nghèo đói không chỉ nằm ở thiếu vốn hay thiếu tư liệu sản xuất, mà chủ yếu là thiếu kỹ năng, thiếu tay nghề và khó tiếp cận thị trường lao động chính thức. Khi người lao động được đào tạo nghề phù hợp, họ không chỉ có việc làm mà còn có khả năng thích ứng, nâng cao thu nhập theo thời gian. Đây là yếu tố quyết định để thoát nghèo một cách bền vững, tránh tái nghèo.

- Từ thực tiễn đào tạo tại Trường Trung cấp nghề Giao thông công chính Hà Nội, ông đánh giá thế nào về vai trò của đào tạo nghề đối với người lao động nghèo?

Ông Trần Việt Hùng: Trường chúng tôi hiện đang tổ chức đào tạo các nhóm ngành, nghề thuộc lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ kỹ thuật, công nghệ thông tin, dịch vụ như: Công nghệ ô tô; Công nghệ sơn ô tô; Bảo trì và sửa chữa khung, vỏ ô tô; Công nghệ cơ khí, Trí tuệ nhân tạo, Đào tạo lái xe ô tô,….đây là những ngành nghề mũi nhọn, có nhu cầu lao động lớn. Phần đông học viên đến từ nông thôn, vùng ven đô, thậm chí là các địa phương còn nhiều khó khăn. Không ít em xuất thân từ hộ nghèo, cận nghèo hoặc gia đình thuần nông, điều kiện kinh tế hạn chế.

Qua nhiều năm theo dõi, chúng tôi nhận thấy tác động của đào tạo nghề đến đời sống người học là rất rõ rệt. Tỷ lệ học viên có việc làm sau tốt nghiệp luôn đạt trên 85%, có ngành đạt trên 90%. Mức thu nhập từ 8–12 triệu đồng/tháng, những bạn có kỹ năng nghề tốt có được mức thu nhập cao hơn, từ 15 - 20 triệu đồng/tháng; đi xuất khẩu lao động ở thị trường Đức, Hàn Quốc có thể đạt mức lương đến 80 triệu/tháng.

Điều quan trọng hơn là nhiều em thoát nghèo một cách thực chất, không còn phụ thuộc vào hỗ trợ xã hội, thậm chí trở thành lao động kỹ thuật chủ chốt tại doanh nghiệp hoặc quay về địa phương mở tổ đội thi công, tạo thêm việc làm cho người khác. Đây chính là hiệu ứng lan tỏa mà giáo dục nghề nghiệp mang lại.

-Theo ông, đâu là những yếu tố quyết định để đào tạo nghề thực sự phát huy hiệu quả trong giảm nghèo?

Ông Trần Việt Hùng: Yếu tố quyết định đầu tiên là đào tạo phải gắn chặt với nhu cầu của thị trường lao động. Nếu đào tạo nghề không xuất phát từ nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và xã hội thì người học rất khó tìm được việc làm, khi đó mục tiêu giảm nghèo sẽ không đạt được.

Thứ hai là tính linh hoạt của chương trình đào tạo. Đối tượng người nghèo, lao động yếu thế thường không có điều kiện học dài hạn. Vì vậy, cần phát triển mạnh các chương trình đào tạo ngắn hạn, đào tạo theo mô-đun, vừa học vừa làm, giúp người học nhanh chóng có kỹ năng để tham gia thị trường lao động.

Thứ ba là sự đồng hành của doanh nghiệp. Doanh nghiệp không chỉ là nơi sử dụng lao động mà cần tham gia ngay từ khâu xây dựng chương trình, tổ chức thực hành, đánh giá kỹ năng và tiếp nhận học viên sau tốt nghiệp. Khi đào tạo gắn với doanh nghiệp, hiệu quả việc làm sẽ rất rõ.

- Một thực tế là không ít người nghèo vẫn e ngại học nghề. Theo ông, rào cản lớn nhất hiện nay là gì?

Ông Trần Việt Hùng: Rào cản lớn nhất vẫn là nhận thức xã hội. Nhiều người còn tâm lý “trọng bằng cấp, nhẹ tay nghề”, cho rằng học nghề là lựa chọn thứ yếu. Trong khi đó, thị trường lao động hiện nay đang rất thiếu lao động kỹ thuật có tay nghề tốt.

Ngoài ra, khó khăn về chi phí học tập, sinh hoạt cũng là rào cản với người nghèo. Dù Nhà nước đã có nhiều chính sách hỗ trợ, nhưng ở một số nơi việc triển khai chưa thực sự đồng bộ, khiến người lao động chưa mạnh dạn tham gia học nghề.

- Vậy theo ông, chính sách đào tạo nghề cho người nghèo cần được điều chỉnh như thế nào trong thời gian tới?

Ông Trần Việt Hùng: Tôi cho rằng cần tiếp tục đặt giáo dục nghề nghiệp ở vị trí trung tâm trong các chương trình giảm nghèo. Trước hết, cần bảo đảm người nghèo được tiếp cận đào tạo nghề một cách thuận lợi nhất, từ học phí, chi phí sinh hoạt đến hỗ trợ tìm việc làm sau đào tạo.

Bên cạnh đó, chính sách cần chuyển mạnh từ “hỗ trợ dàn trải” sang hỗ trợ theo kết quả đầu ra, tức là gắn đào tạo với việc làm và thu nhập của người học. Cơ sở đào tạo nào đào tạo hiệu quả, học viên có việc làm ổn định thì cần được ưu tiên nguồn lực.

Nếu không được trang bị, người nghèo sẽ bị bỏ lại phía sau

- Trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, giáo dục nghề nghiệp cần thay đổi ra sao để tiếp tục hỗ trợ giảm nghèo?

Ông Trần Việt Hùng: Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang làm thay đổi rất nhanh cấu trúc thị trường lao động. Điều này đòi hỏi giáo dục nghề nghiệp phải liên tục cập nhật chương trình, công nghệ và phương pháp đào tạo.

Đối với người nghèo, nếu không được trang bị kỹ năng mới, họ rất dễ bị bỏ lại phía sau. Vì vậy, đào tạo nghề không chỉ dừng ở kỹ năng cơ bản mà cần hướng tới kỹ năng thích ứng, kỹ năng số, kỹ năng làm việc trong môi trường hiện đại. Khi đó, người lao động nghèo không chỉ có việc làm hôm nay mà còn có khả năng phát triển lâu dài.

- Ông đánh giá thế nào về mối liên hệ giữa đào tạo nghề và phát triển kinh tế địa phương?

Ông Trần Việt Hùng: Đào tạo nghề nếu làm tốt sẽ gắn trực tiếp với phát triển kinh tế địa phương. Khi địa phương có nguồn nhân lực kỹ thuật tại chỗ, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư, mở rộng sản xuất. Ngược lại, khi doanh nghiệp phát triển, nhu cầu lao động tăng lên, tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân.

Ở nhiều địa phương, học viên sau khi tốt nghiệp đã quay về làm việc tại các dự án hạ tầng, giao thông, xây dựng nông thôn mới, góp phần nâng cao chất lượng lao động và giảm nghèo ngay tại chỗ.

- Là một hiệu trưởng, đồng thời cũng là chuyên gia gắn bó nhiều năm với lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, ông kỳ vọng gì vào vai trò của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trong thời gian tới?

Ông Trần Việt Hùng: Tôi kỳ vọng các cơ sở giáo dục nghề nghiệp sẽ thực sự trở thành cầu nối giữa người lao động và thị trường việc làm, đặc biệt là đối với người nghèo, người yếu thế. Nhà trường không chỉ dạy nghề mà còn phải tư vấn nghề nghiệp, kết nối doanh nghiệp và đồng hành với người học sau tốt nghiệp.

Chỉ khi người học có việc làm ổn định, thu nhập tốt thì giáo dục nghề nghiệp mới hoàn thành sứ mệnh của mình trong giảm nghèo bền vững.

- Cuối cùng, ông có thông điệp gì muốn gửi tới người lao động nghèo đang đứng trước lựa chọn học nghề?

Ông Trần Việt Hùng: Tôi muốn nhấn mạnh rằng học nghề là con đường ngắn nhất để có việc làm và thoát nghèo bền vững. Trong bối cảnh hiện nay, người có tay nghề, có kỹ năng sẽ luôn có chỗ đứng trên thị trường lao động.

Nếu lựa chọn đúng nghề, đúng cơ sở đào tạo uy tín và có quyết tâm học tập, người lao động hoàn toàn có thể thay đổi cuộc sống của mình bằng chính năng lực của bản thân. Giáo dục nghề nghiệp không chỉ trao cho người học một công việc, mà còn trao cho họ niềm tin và cơ hội vươn lên.

Trân trọng cảm ơn ông!