Khai thông điểm nghẽn, thúc đẩy đầu tư giáo dục

Tạp chí Đầu tư Tài chính đã có cuộc trao đổi với PGS. TS Phan Thanh Bình (nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, Giám đốc Đại học Quốc gia TP. HCM) xung quanh chủ đề này.

Điểm nghẽn thể chế cản trở đầu tư giáo dục

- Trong bối cảnh nhu cầu đầu tư cho giáo dục ngày càng tăng nhưng ngân sách nhà nước có hạn, theo ông, làm thế nào để huy động và mở rộng các nguồn lực đầu tư từ bên ngoài?

PGS. TS Phan Thanh Bình: Giáo dục - đào tạo cần sự đầu tư rất lớn trong thời gian dài. Các Nghị quyết gần đây đã nhấn mạnh đến việc tăng đầu tư nhà nước cho giáo dục - đào tạo, nhưng điều cần nhấn mạnh là không nên nhìn nhận giáo dục là “gánh nặng cho ngân sách”. Trên thế giới, không có nền giáo dục đại học đẳng cấp nào chỉ dựa vào chi tiêu công. Để nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, phải huy động và hấp thụ được dòng vốn từ xã hội, tức là các nguồn lực ngoài nhà nước, nhưng vẫn đảm bảo phục vụ lợi ích công.

Tôi cho rằng có ba nguồn lực chủ yếu. Thứ nhất là nguồn lực quốc tế, thông qua các hợp tác quốc tế, các dự án ODA, FDI và các dự án, chương trình hợp tác đại học, liên kết đào tạo… Các hoạt động này đã đóng góp rất tích cực về tài chính và chuyển giao mô hình quản trị, hỗ trợ hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, để khai thông nguồn lực này, cần có chính sách riêng như xây dựng các “đặc khu học thuật” hoặc “vùng thử nghiệm chính sách giáo dục”, với quy trình ưu tiên, môi trường pháp lý tin cậy và cam kết dài hạn.

Kế đến là nguồn lực trong nước. Từ các tập đoàn, doanh nghiệp và cộng đồng, nơi có nhu cầu thực tiễn và sẵn sàng đầu tư vào đào tạo nguồn nhân lực chất lượng. Ví như Vingroup đầu tư hàng trăm triệu USD vào VinUni không chỉ vì trách nhiệm xã hội, mà vì chiến lược lâu dài về nhân lực trình độ cao. Song, hiện vẫn thiếu hành lang pháp lý để phát triển mô hình tài trợ có điều kiện, vốn mồi, hay quỹ hiến tặng (endowment fund)… một cách chính danh và bảo vệ được quyền lợi đôi bên.

Và cuối cùng là nguồn lực từ công nghệ giáo dục (Edtech). Đây là kênh đầu tư linh hoạt, ít rào cản nhất. Với quy mô thị trường ước đạt hàng tỷ USD, công nghệ giáo dục không chỉ giúp mở rộng quy mô đào tạo mà còn tạo ra nguồn thu và kênh đầu tư mới, đặc biệt khi trường đại học biết kết hợp hiệu quả với đổi mới sáng tạo, startup công nghệ. Cũng như đối với 2 nguồn lực trên, nguồn lực này cần chính sách thúc đẩy sandbox giáo dục, cơ chế cấp phép nhanh và hỗ trợ sở hữu trí tuệ để thúc đẩy sáng tạo.

Tuy nhiên, để những nguồn lực này đi vào thực chất, điều tiên quyết là phải thay đổi cách quản lý và tư duy về giáo dục. Cần thiết trao quyền, bảo vệ quyền và tạo lợi ích rõ ràng, thì mới có nhà đầu tư dám bỏ vốn, bỏ công, bỏ niềm tin vào việc chung. Tóm lại, chúng ta không thiếu nhà đầu tư, chỉ cần giải tỏa điểm nghẽn về thể chế và tạo niềm tin, thì nguồn lực sẽ tự khơi thông. Và nếu biết cách khai thác, giáo dục sẽ không còn là gánh nặng ngân sách, mà là đòn bẩy phát triển quốc gia.

- Thực tế, một số nhà đầu tư tư nhân đã rót vốn vào giáo dục, nhưng quy mô vẫn còn hạn chế. Theo ông, cần gỡ bỏ những rào cản nào để khai thông và thu hút hiệu quả các nguồn lực ngoài nhà nước vào ngành này?

PGS. TS Phan Thanh Bình: Có thể nhìn thấy vấn đề cốt lõi là nằm ở sự bất cập về thể chế và năng lực hấp thụ đầu tư trong hệ thống giáo dục. Nhiều chính sách tuy có chủ trương mở, nhưng khi thực thi lại bị trói chặt bởi tư duy hành chính, luật pháp chồng chéo, và thiếu niềm tin giữa các chủ thể.

Theo tôi có 3 nhóm điểm nghẽn lớn: Thứ nhất, nhóm thể chế pháp lý chưa nhất quán và thiếu minh bạch. Có thể thấy hiện chưa có một khung pháp lý hoàn chỉnh về hợp tác công – tư (PPP) trong giáo dục, dẫn đến việc doanh nghiệp đầu tư vào trường công có thể gặp rủi ro pháp lý về tài sản công, quản lý ngân sách, định giá lợi ích. Việc này đã xảy ra, không chỉ trong lĩnh vực giáo dục.

Hệ thống luật pháp khá đầy đủ, đặc biệt Luật Giáo dục đại học đã đặt ra nhiều vấn đề cơ bản cho tự chủ và đầu tư. Tuy nhiên vẫn còn sự mâu thuẫn, chồng chéo, ràng buộc nhau giữa Luật Giáo dục đại học với các luật khác như Luật quản lý, sử dụng tài sản công, Luật Đầu tư công, Luật Khoa học Công nghệ... Điều này khiến các trường rơi vào tình trạng “có quyền mà không thể thực thi”.

Thứ hai là thiếu cơ chế khuyến khích và bảo vệ nhà đầu tư. Hiện chưa có chính sách miễn giảm thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế thu nhập cá nhân rõ ràng cho các khoản tài trợ, đầu tư cho giáo dục, trái ngược với các quốc gia ngay trong khu vực như Singapore, Hàn Quốc. Các quỹ phát triển giáo dục - đào tạo, quỹ hiến tặng cũng chưa phát triển. Việc thành lập các quỹ này là không dễ dàng về mặt pháp lý. Đồng thời cũng chưa có hành lang pháp lý bảo vệ nhà tài trợ và cơ chế kiểm soát nội bộ chuyên nghiệp để đảm bảo sự độc lập, minh bạch và thuyết phục về tinh hiệu quả, đúng đối tượng của các quỹ này.

Các hình thức đầu tư dài hạn như trái phiếu giáo dục, học bổng đặt hàng, vốn mồi… được quy định trong Luật Giáo dục Đại học sửa đổi 2018, cũng chưa được cụ thể hóa hoặc triển khai thí điểm.

Cuối cùng, năng lực quản trị của nhiều trường còn yếu, chưa thuyết phục xã hội. Hầu hết trường đại học công vẫn quản lý theo mô hình hành chính - sự nghiệp, thiếu tự chủ thực chất về tài chính, tổ chức, nhân sự. Đây là một điểm yếu mấu chốt, khiến việc đầu tư còn giới hạn. Nguồn kinh phí chủ yếu dựa vào học phí, vốn không phải là nguồn đầu tư bền vững.

Tại Việt Nam, cơ chế tự chủ đại học vẫn chưa thực sự hiệu quả, đôi khi mang tính hình thức hoặc bị hạn chế thực chất. Người chịu trách nhiệm trực tiếp về hiệu quả đầu tư và sử dụng nguồn lực hiện vẫn chưa rõ ràng. Từ đó, văn hoá trách nhiệm giải trình, minh bạch tài chính trong các trường còn mơ hồ, dẫn đến tâm lý xã hội “ngại đóng góp, không muốn đầu tư”.

Hiện có một số nhà đầu tư tư nhân tham gia vào lĩnh vực giáo dục - đào tạo với tư duy kinh doanh, xem đây là một kênh đầu tư tài chính dễ sinh lợi. Tuy nhiên, các “sản phẩm” giáo dục này thường thiếu kiểm định, tập trung mạnh vào khâu truyền thông và quảng cáo, trong khi công tác quản lý, giám sát của nhà nước đối với các cơ sở này vẫn chưa thực sự hiệu quả. Điều này làm giảm động lực, méo mó nhận thức về đầu tư từ nguồn tư nhân thật sự tâm huyết với giáo dục.

Đầu tư vào con người trước đầu tư hạ tầng

- Theo ông, cần triển khai những cơ chế, chính sách hay biện pháp nào để huy động và tăng cường mạnh mẽ các nguồn lực này?

PGS. TS Phan Thanh Bình: Theo tôi, để khơi thông dòng vốn ngoài nhà nước, chúng ta cần một cuộc cải cách thể chế toàn diện.

Đó là sớm luật hóa PPP trong giáo dục, cho phép doanh nghiệp đầu tư khai thác hạ tầng - nhân lực - công nghệ theo cơ chế lợi ích đôi bên; ban hành khung thuế ưu đãi, tín dụng và bảo hiểm đầu tư giáo dục, tạo niềm tin và động lực dài hạn cho khu vực tư; trao quyền thực chất cho các trường trong quản lý tài sản, huy động vốn, tuyển dụng chuyên gia, hợp tác học thuật toàn cầu.

Bên cạnh đó, cần chuyên nghiệp hóa quản trị đại học, có cơ chế giám sát, quản trị độc lập, kiểm toán bắt buộc, báo cáo xã hội thường niên, như các đại học công lập ở Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đang áp dụng.

Tóm lại, nhà nước nên chuyển vai trò từ “người chi tiền và kiểm soát” sang “người kiến tạo hệ sinh thái đầu tư tri thức”. Khi niềm tin được xây dựng, dòng vốn sẽ tự động chảy về nơi có khả năng chuyển hóa thành chất lượng và giá trị. Đó mới là sự phát triển bền vững.

- Đầu tư vào giáo dục không chỉ là việc rót vốn xây dựng cơ sở vật chất, mà quan trọng hơn là làm thế nào khai thác được chuyển giao kiến thức, mô hình quản trị, để đưa giáo dục Việt Nam tiếp cận trình độ đẳng cấp quốc tế. Ông có thể chia sẻ quan điểm của mình về vấn đề này?

PGS. TS Phan Thanh Bình: Quan điểm này rất đúng. Nếu chỉ chú trọng cơ sở vật chất mà xem nhẹ trí tuệ và quản trị đại học thì chúng ta sẽ mãi luẩn quẩn với mô hình đại học “hình thức”. Đầu tư giáo dục - đào tạo không thể chỉ dừng lại ở việc “xây thêm phòng học”. Đó là cách đầu tư nhìn bằng mắt thường, trong khi những thứ tạo nên đẳng cấp đại học lại nằm ở thứ vô hình: tri thức, con người và quản trị.

Tôi chia đầu tư giáo dục - đào tạo thành ba lớp logic: Lớp vật chất: Đây là cơ sở, rất cần thiết, nhất là ở vùng khó khăn. Nhưng cơ sở vật chất là phần dễ huy động và dễ đánh giá nhất, cũng là nơi dễ “tiêu tiền” nhất nếu thiếu kiểm soát. Do đó, đầu tư hạ tầng phải gắn liền với chiến lược phát triển tri thức và con người.

Lớp tri thức: Đây là lớp quyết định chất lượng của giáo dục - đào tạo, để xây dựng lớp này cần thiết các chính sách, quy định, như là cần đầu tư vào chất lượng giảng dạy - nghiên cứu, tăng học bổng nghiên cứu sinh (chứ không phải nghiên cứu sinh “tại chức” và phải đóng học phí), hỗ trợ công bố quốc tế… Chính sách thu hút và giữ chân trí thức phải thực chất, chứ không chỉ qua khẩu hiệu.

Cần một môi trường học thuật thật sự, dân chủ, tôn trọng tài năng và sự phát triển của người giỏi. Cần có quỹ đầu tư khoa học độc lập, cạnh tranh, không xin - cho. Kinh nghiệm thế giới và các cơ sở giáo dục trong nước cho thấy chỉ khi có đội ngũ mạnh và tự do học thuật, trường mới có thể vươn ra quốc tế.

Lớp hệ điều hành - quản trị và văn hóa đại học: Đây là lớp sâu nhất, quyết định sự phát triển bền vững của giáo dục đại học. Nếu đại học vẫn bị quản lý như một đơn vị hành chính, không có quyền tài chính - cơ sở vật chất - nhân sự – chiến lược, thì không thể nào hấp thụ được các dòng vốn lớn từ xã hội.

Điều này, đòi hỏi các cơ sở giáo dục - đào tạo cần phải quản trị hiệu quả; cần quyết liệt xây dựng mô hình và cơ chế tự chủ đại học thực chất, có thực quyền chiến lược, không bị can thiệp hành chính. Nếu thiếu một cơ chế giám sát hiệu quả, liêm chính, quản trị đúng đắn, thì việc phát triển đại học sẽ chỉ phụ thuộc vào cá nhân hiệu trưởng, dù có tâm huyết, cũng rất rủi ro.

Văn hoá đại học là phải xây dựng môi trường trọng khoa học, trọng trách nhiệm, khuyến khích phản biện, tự do học thuật. Văn hóa “xin - cho”, “hành chính hóa” môi trường giáo dục - đào tạo là một lực cản vô hình nhưng cực kỳ nguy hiểm.

Từ những luận điểm trên, theo tôi “đầu tư tri thức” tức là đầu tư vào con người, trước cả đầu tư hạ tầng. Mỗi giảng viên được nâng chuẩn, được nghiên cứu nghiêm túc, được trả công xứng đáng thì hiệu suất học thuật sẽ gấp nhiều lần đầu tư vào “bê tông”.

Đầu tư vào hệ sinh thái học thuật mở bằng cách gắn kết doanh nghiệp, quốc tế hoá đội ngũ, phát triển học liệu mở, và bảo vệ tự do học thuật. Đầu tư vào mô hình quản trị bằng cách mời chuyên gia điều hành quốc tế, thiết lập hệ thống đánh giá chất lượng nội bộ, đối sánh với chuẩn khu vực, đảm bảo trường đại học vận hành như một “tổ chức học thuật thông minh”.

Nếu không tái định nghĩa “giá trị đầu tư”, chúng ta sẽ mãi chạy theo hình thức mà bỏ quên những nội dung thực sự nhằm nâng tầm giáo dục - đào tạo. Một quốc gia thông minh không đầu tư vào cái dễ thấy nhất, mà vào cái mang lại chuyển hóa sâu nhất, đó chính là tri thức và con người.

Tóm lại, “đầu tư tri thức” không thể tách rời đầu tư vào thể chế đại học. Muốn giáo dục Việt Nam hội nhập quốc tế và tạo ra các đại học đẳng cấp, chúng ta phải biết đầu tư vào cái gốc, là con người, tư duy và cấu trúc vận hành đại học. Đó mới là thước đo cao nhất của phát triển giáo dục, và từ đó sẽ thu hút, khai thông các nguồn lực đầu tư vào giáo dục - đào tạo.