Phát triển đại học ngoài công lập: Những ngày đầu gian nan

Thách thức khởi lập

Sau Đại hội Đảng VI năm 1986, quá trình chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mở ra không gian mới cho khu vực ngoài công lập tham gia vào các lĩnh vực từng do Nhà nước nắm giữ, trong đó có giáo dục đại học. Việc thành lập Trung tâm Đại học Dân lập Thăng Long năm 1988 (tiền thân của Trường Đại học Thăng Long) đánh dấu mô hình đại học ngoài công lập đầu tiên tại Việt Nam. Đến năm 1994, Chính phủ ban hành chủ trương phát triển hệ thống đại học dân lập trên toàn quốc, từ đó thúc đẩy một giai đoạn mở rộng mạnh của khối cơ sở giáo dục đại học ngoài công lập.

Trong dòng chảy đó, Trường đại học Công nghệ TP. HCM (HUTECH), tiền thân là Trường Đại học Kỹ thuật Công nghệ TP. HCM, được thành lập ngày 26/4/1995 theo Quyết định 235/TTg của Thủ tướng Chính phủ và chính thức được phép hoạt động từ ngày 24/6/1995. Khóa đầu tiên khai giảng sau vài tháng với 1.360 sinh viên – con số được đánh giá là đáng kể đối với một cơ sở dân lập mới thành lập vào thời điểm đó.

Năm 1995 có thể xem là thời điểm bản lề của không chỉ HUTECH mà của cả hệ thống đại học ngoài công lập. Cùng với HUTECH, nhiều cơ sở dân lập khác được phê duyệt thành lập, với quy mô tuyển sinh ban đầu chỉ vài nghìn sinh viên, tập trung chủ yếu tại Hà Nội và TP. HCM. Các trường không chỉ triển khai đào tạo bậc đại học mà còn mở rộng sang trung cấp và dạy nghề, nhằm đáp ứng nhu cầu nhân lực trong bối cảnh nền kinh tế mở cửa và khu vực doanh nghiệp tư nhân phát triển nhanh.

Nhắc lại giai đoạn hình thành, TS. Nguyễn Toàn cho rằng đây là quyết định đầy tính tiên phong: “Thời điểm những năm 1990, thành lập một trường đại học dân lập khối ngành kỹ thuật không phải là lựa chọn dễ dàng, có thể nói là nước đi táo bạo. Nhưng chúng tôi tin rằng xã hội hóa giáo dục là xu thế tất yếu và cần có những đơn vị đi trước để mở đường”.

Tuy nhiên, con đường xây dựng mô hình đại học dân lập thời kỳ này không dễ dàng. Theo TS. Nguyễn Toàn, chủ trương xã hội hóa giáo dục tạo cơ hội, nhưng bước qua cánh cửa này được hay không lại phụ thuộc vào bản lĩnh của từng tập thể. Đặc biệt với khối ngành kỹ thuật, yêu cầu về đội ngũ và cơ sở vật chất rất lớn. “Với vạn sự nan như thế, khó ai có thể nghĩ chúng tôi có thể đi được một chặng đường thật dài”, ông nhấn mạnh.

Thực tế giai đoạn đầu cho thấy hệ thống đại học dân lập khi đó ở trạng thái “khởi lập”, vừa thiếu kinh nghiệm, vừa thiếu nền tảng pháp lý đầy đủ. Hầu hết các trường đều đối mặt với những thách thức đáng kể: vốn đầu tư hạn chế, cơ sở vật chất ban đầu còn đơn giản, nguồn nhân lực giảng dạy chưa ổn định, trong khi mô hình quản trị đại học tư thục vẫn đang trong quá trình thử nghiệm.

Bên cạnh đó, nhận thức xã hội về trường dân lập còn nhiều định kiến. Trong quan niệm phổ biến thời điểm này, giáo dục đại học gắn liền với hệ thống công lập; trường dân lập dễ bị xem là lựa chọn “thứ hai”, chưa có thương hiệu, thiếu niềm tin từ phụ huynh và người học. Điều này khiến công tác tuyển sinh của nhiều trường gặp khó, đặc biệt trong giai đoạn thị trường lao động chưa định hình rõ nhu cầu về bằng cấp và kỹ năng.

Cũng theo ông Toàn, giai đoạn đầu của HUTECH cũng gặp khó khăn ở hầu hết các phương diện. Cơ sở vật chất hạn chế, thiết bị thí nghiệm thiếu thốn, chi phí duy trì cao trong khi học phí phải phù hợp với khả năng sinh viên. Niềm tin xã hội với mô hình trường dân lập còn dè dặt, khiến việc thuyết phục phụ huynh và học sinh không đơn giản. Đội ngũ sáng lập gần như phải trực tiếp đảm trách mọi nhiệm vụ: tuyển sinh, xây dựng chương trình đào tạo, tìm kiếm giảng viên, vận hành bộ máy tổ chức.

Bài toán cơ sở vật chất cũng là thách thức lớn trong những năm đầu thành lập. Theo ông Toàn, HUTECH đã phải thuê nhiều địa điểm giảng dạy rải rác tại các quận nội thành TP. HCM. “Người ta thường nói ‘an cư lạc nghiệp’. Hoạt động đào tạo dần đi vào nếp, nhưng chúng tôi luôn ấp ủ ước vọng có một mái trường ổn định, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững sau này”, TS. Nguyễn Toàn nhớ lại.

Khu đất 144/24 Điện Biên Phủ (nay là 475A Điện Biên Phủ) sau đó được chọn, nhưng bài toán tài chính vẫn rất căng thẳng khi hầu hết thành viên tiên phong tham gia xây dựng trường là nhà giáo, thu nhập hạn chế, nhiều người phải vay mượn hoặc thế chấp tài sản cá nhân. Nhận thấy cơ hội từ chính sách hỗ trợ lãi suất vay vốn đầu tư cơ sở của TP. HCM, Hội đồng Quản trị HUTECH quyết định đầu tư xây dựng cơ sở riêng, giảm dần phụ thuộc vào việc thuê địa điểm và được phê duyệt. Vai trò của TS. Kiều Tuân - người trực tiếp thương thảo khu đất và huy động nguồn lực - được đánh giá là then chốt trong tiến trình này.

Sau thời gian thi công liên tục, cuối năm 2000, tòa nhà chính thức đi vào sử dụng. TS. Nguyễn Toàn khẳng định: “Có cơ ngơi riêng, HUTECH mới thực sự có nền tảng vững vàng trên hành trình thực hiện sứ mệnh giáo dục”.

Đứng top quy mô doanh thu nghìn tỷ

Có thể nói, quá trình xã hội hóa giáo dục đã mở rộng cơ hội cho khu vực tư nhân tham gia sâu vào hệ thống đại học. Các trường tư thục ngày càng chứng tỏ khả năng linh hoạt trong quản trị, từ tổ chức nhân sự, phân bổ nguồn lực đến phát triển chương trình đào tạo. Dù giới nghiên cứu hay chính sách có thừa nhận hay không, giáo dục ngoài công lập hiện rõ bản chất doanh nghiệp, vận hành trong một thị trường thực sự.

HUTECH là một trong những trường điển hình cho mô hình này. TS. Nguyễn Toàn cũng xác nhận thời điểm Bộ Giáo dục và Đào tạo chấp thuận chuyển đổi HUTECH từ dân lập sang tư thục là dấu mốc quan trọng đối với đơn vị này, đánh dấu những chiến lược mới thích ứng với bối cảnh xã hội mới. Không lâu sau đó, Công ty Cổ phần Đầu tư Phát triển Giáo dục HUTECH ra đời, đóng vai trò pháp nhân quản lý, đầu tư và phát triển trường đại học theo cơ chế doanh nghiệp.

Dữ liệu tài chính công khai cho thấy quy mô nguồn thu của HUTECH thuộc nhóm lớn trong hệ thống đại học ngoài công lập. Năm học 2023–2024, tổng thu của trường đạt khoảng 1.260 tỷ đồng, tăng 10% so với năm trước. Quy mô người học cũng tăng đều, đạt hơn 40.000 sinh viên. Trong hơn 240 cơ sở đại học ngoài công lập trên cả nước, HUTECH nằm trong nhóm 13 cơ sở có tổng thu trên 1.000 tỷ đồng, xếp thứ 7 về quy mô nguồn thu năm 2024.

Theo báo cáo tài chính, nguồn thu của HUTECH hiện chủ yếu đến từ học phí. Năm 2023, khoản thu này đạt 1.235 tỷ đồng, chiếm khoảng 98% tổng doanh thu; sang năm 2024 tăng lên hơn 1.309 tỷ đồng, tương đương 95% tổng thu. Với quy mô học phí ở mức này, HUTECH nằm trong nhóm cơ sở giáo dục đại học có nguồn thu lớn trong hệ thống ngoài công lập.

Đại diện HUTECH cho biết nhà trường đang triển khai kế hoạch đa dạng hóa nguồn thu, trong đó trọng tâm là phát triển hoạt động nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ, hợp tác doanh nghiệp cũng như phát triển các dự án hợp tác quốc tế. Những định hướng này vừa giúp nâng cao chất lượng giáo dục, vừa bảo đảm cơ cấu tài chính của nhà trường phát triển cân đối và bền vững.