Tín dụng tăng nhanh kéo theo rủi ro hệ thống: Cần 'chia lửa' cho thị trường TPDN

Không thể yêu cầu ngân hàng 'làm nhiều hơn nữa'

Phát biểu tại Diễn đàn Thị trường Trái phiếu Doanh nghiệp Việt Nam 2026 do Fiinratings tổ chức, ông Nguyễn Quang Thuân, Chủ tịch FiinGroup và FiinRatings nhận định, Việt Nam đang đặt ra mục tiêu tham vọng về tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, theo ông Thuân, thị trường vốn hiện tại vẫn chưa “đủ lực” để cung ứng vốn cho mục tiêu tham vọng này.

Cụ thể, đại diện FiinRatings dẫn chứng, hệ số CAR trung bình của hệ thống ngân hàng Việt đang dưới 11%, trong khi đó, 90% tiền gửi tiết kiệm là ngắn hạn, có kỳ hạn dưới 12 tháng. Để đáp ứng được nhu cầu đầu tư khổng lồ của các doanh nghiệp cũng như đảm bảo các quy định về an toàn, các ngân hàng buộc phải tăng vốn chủ sở hữu và tăng vốn cấp hai. Tuy nhiên, điều này vẫn không đủ dư địa để đáp ứng cho nhu cầu vốn ngày càng lớn của doanh nghiệp.

“Nếu tiếp tục cố gắng dùng vốn ngắn hạn từ ngân hàng để tài trợ cho các nhu cầu đầu tư phát triển dài hạn, mức độ rủi ro sẽ rất lớn và tính bền vững của nền kinh tế sẽ không cao”, ông Thuân nhấn mạnh.

Theo tính toán của FiinRatings, để đạt được mục tiêu tăng trưởng GDP 10%, tổng vốn đầu tư toàn xã hội cần phải được nâng lên mức tương đương khoảng 40% GDP. Các nguồn vốn hiện tại không đủ để đáp ứng, dẫn đến một khoảng trống vốn dài hạn ước tính lên tới 20 - 30 tỷ USD mỗi năm.

“Vậy thì làm sao để có thể đáp ứng được đủ vốn 20 năm cho phát triển hạ tầng và hướng tới tăng trưởng hai chữ số?”, đại diện FiinRatings trăn trở.

Đồng quan điểm, ông Kim Eng Tan, Giám đốc Xếp hạng Tín nhiệm Quốc gia Châu Á - Thái Bình Dương, S&P Global trong nhóm các quốc gia có cùng mức thu nhập, hệ thống ngân hàng của Việt Nam có quy mô lớn nhất.

Việc tăng trưởng tín dụng nhanh chóng trong nhiều năm là một trong những lý do khiến mức độ rủi ro của hệ thống bị đánh giá ở mức rất cao, cụ thể là 9 trên 10 và cao hơn nhiều so với các quốc gia khác.

“Nếu Việt Nam tiếp tục dồn áp lực tài trợ đầu tư lên hệ thống ngân hàng, quy mô tài sản của hệ thống có thể tăng lên, nhưng hồ sơ rủi ro sẽ không thể cải thiện. Điều này có nghĩa là việc gia tăng tài sản thế chấp hay quy mô cho vay không giúp hệ thống an toàn hơn mà ngược lại, còn làm trầm trọng thêm các rủi ro hiện hữu”, ông nhấn mạnh.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng việc phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp (TPDN) không còn là lựa chọn mà là yêu cầu cấp thiết để giải quyết "khoảng trống vốn" và giảm tải cho hệ thống ngân hàng.

Theo ông Nguyễn Hoàng Dương, Phó Chủ tịch, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước Việt Nam, Ủy ban Chứng khoán và Bộ Tài chính, thị trường trái phiếu doanh nghiệp của Việt Nam đã có nền tảng và nhiều thay đổi lớn trong những năm gần đây.

Thị trường trái phiếu đã có bước phát triển nhanh, từng bước khẳng định vai trò là kênh cung ứng vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế. Sau giai đoạn biến động, thị trường TPDN đã phục hồi đáng kể trong năm 2025. Tổng khối lượng phát hành riêng lẻ đạt 576 nghìn tỷ đồng, tăng 31,6% so với năm 2024, trong khi phát hành ra công chúng đạt gần 52 nghìn tỷ đồng, tăng 36% so với năm 2024.

Tỷ lệ chậm trả trái phiếu có xu hướng giảm. Cùng với đó, thị trường cũng dần được minh bạch hóa thông qua những thay đổi then chốt về quy định và pháp lý, từ việc sửa đổi Luật Chứng khoán, Luật Doanh nghiệp và các Nghị định liên quan cho đến quy định mới về xếp hạng tín nhiệm và các sản phẩm chuyên biệt như trái phiếu dự án PPP hay quỹ đầu tư trái phiếu hạ tầng.

Hướng đi dài hạn cho thị trường

Tuy nhiên, các chuyên gia cũng thừa nhận thị trường trái phiếu doanh nghiệp của Việt Nam vẫn chưa phát triển đúng tiềm năng vốn có.

Theo ông Nguyễn Quang Thuân, tỷ lệ nhà đầu tư nước ngoài tham gia vào thị trường trái phiếu nội tệ của Việt Nam hiện chỉ chiếm khoảng 0,1%. Con số này là rất nhỏ khi so sánh với các nước trong khu vực như Hàn Quốc (21%), Malaysia (14%), Indonesia (14%) hay thậm chí là Trung Quốc (7%).

“Sự tham gia của khối ngoại không chỉ bổ sung nguồn vốn mà còn tạo ra một cuộc cạnh tranh lành mạnh. Tương tự như thị trường cổ phiếu, khi có nhà đầu tư nước ngoài tham gia, thị trường trong nước sẽ phát triển nhanh hơn, buộc các nhà đầu tư nội địa phải thay đổi để bắt nhịp với các chuẩn mực quốc tế”, ông Thuân nhấn mạnh.

Đại diện FiinRatings kỳ vọng, tỷ lệ tham gia của khối ngoại có thể nâng lên mức 10% trong những năm tới. Với quy mô phát hành ước tính khoảng 30-50 tỷ USD mỗi năm, việc thu hút được 5-10 tỷ USD từ dòng vốn ngoại sẽ tạo ra sự thay đổi lớn cho thị trường chứng khoán nợ.

Bên cạnh đó, ông Lê Hồng Khang, Giám đốc Nghiên cứu & Phân tích, FiinRatings nhận định, thị trường TPDN còn phải giải quyết được bài toán về cấu trúc thị trường khi hiện nay, cấu trúc thị trường đang bị mất cân bằng nghiêm trọng.

“Dòng vốn tập trung quá lớn vào nhóm Ngân hàng và Bất động sản. Tỷ lệ phát hành từ khu vực sản xuất và hạ tầng thu hẹp rất nhanh, từ mức 42% vào năm 2019 xuống chỉ còn dưới 10% vào năm 2025. Điều này tạo ra hiệu ứng lấn át khiến các doanh nghiệp sản xuất và hạ tầng không cảm nhận được lợi ích của việc phát hành trái phiếu và buộc phải quay lại dựa dẫm vào tín dụng ngân hàng”, ông Khang nói.

Một thách thức nữa là thanh khoản thị trường TPDN Việt Nam hiện nay chủ yếu tập trung ở các kỳ hạn dưới 5 năm, đặc biệt là từ 1 đến 3 năm. Cấu trúc này gây khó khăn lớn cho các doanh nghiệp có chu kỳ đầu tư dài (như hạ tầng, năng lượng) vốn không thể hoàn vốn ngay trong ngắn hạn. Việc thiếu các sản phẩm dài hạn khiến doanh nghiệp luôn đối mặt với rủi ro tái cấp vốn thường trực.

Đại diện FiinRatings cũng chỉ ra Việt Nam hiện chưa có một hệ thống định giá chuẩn dựa trên kỳ hạn và chất lượng tín dụng. “Do thiếu hệ thống định giá, doanh nghiệp Việt Nam phát hành kỳ hạn 1-3 năm phải chịu lãi suất trên 10%, thậm chí lên tới 13%. Trong khi đó, một doanh nghiệp ở Malaysia có cùng mức xếp hạng tín nhiệm có thể huy động vốn kỳ hạn 10 năm với lãi suất chỉ khoảng hơn 8%”, ông dẫn chứng.

Để giải quyết các bài toán mang tính cấu trúc, theo ông Lê Hồng Khang, yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất là xây dựng nền tảng và định giá chuẩn. “Cần có một hệ thống định giá chuẩn dựa trên kỳ hạn và chất lượng tín dụng. Điều này giúp loại bỏ tình trạng chi phí vốn quá cao (hiện đang ở mức 10-13%) và tạo sự minh bạch trong việc định giá rủi ro”, ông nói.

Bên cạnh đó, để thị trường không chỉ là nơi mua và nắm giữ cho đến khi đáo hạn, cần cải thiện thanh khoản và hạ tầng kỹ thuật. Đồng thời, cần “cởi trói” cho các nguồn lực khổng lồ đang tập trung tại các nhà đầu tư tổ chức, đặc biệt là các công ty bảo hiểm và quỹ bảo hiểm xã hội.

“Việc thực hiện các giải pháp này không chỉ giúp thị trường đạt được mục tiêu tăng trưởng quy mô 30% mỗi năm (đạt 25% GDP vào năm 2030) mà còn tạo ra một bệ đỡ ổn định, giúp doanh nghiệp chống chịu trước các cú sốc bên ngoài thông qua nguồn vốn dài hạn và chi phí hợp lý”, đại diện FiinRatings nhấn mạnh.