Việt Nam trước ngưỡng ‘già hoá’: Bắt tay xây hệ thống quỹ an sinh đa tầng

10 năm tới Việt Nam sẽ “già hoá” dân số

Theo dự báo của Liên Hợp Quốc, Việt Nam sẽ chính thức trở thành “xã hội già hóa” vào khoảng năm 2036 - 2038. Như vậy, chỉ trong chưa đầy hai thập niên, nước ta sẽ chuyển từ “đang già hóa” sang “dân số già”, tốc độ nhanh hơn nhiều quốc gia, trong khi đó Nhật Bản vốn mất 24 năm, Pháp mất 115 năm cho quá trình này.

Hiện, Việt Nam có khoảng gần 17 triệu người cao tuổi, dự báo đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ xấp xỉ 18 triệu người.

Xu hướng già hoá này kéo theo những thay đổi sâu sắc về cấu trúc kinh tế, xã hội. Trước hết, lực lượng lao động sẽ tăng chậm lại, thậm chí thu hẹp trong dài hạn, làm suy giảm động lực tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ, một lợi thế truyền thống của Việt Nam. Đồng thời, chi tiêu cho y tế, lương hưu và các chương trình an sinh xã hội sẽ gia tăng nhanh chóng, tạo áp lực lên ngân sách nhà nước.

Các chuyên gia đều cho rằng, nếu không có chính sách chuẩn bị và thích ứng kịp thời, những hệ quả tiêu cực có thể xuất hiện trên cả ba phương diện kinh tế, xã hội và văn hoá.

Về kinh tế, tăng trưởng tiềm năng suy giảm do thiếu hụt lao động và năng suất không được cải thiện, đồng thời với gánh nặng tài khóa gia tăng khi nguồn thu giảm tương đối còn chi cho an sinh tăng lên. Về xã hội, áp lực chăm sóc người cao tuổi sẽ dồn lên thế hệ tiếp theo, đặc biệt là phụ nữ, làm gia tăng bất bình đẳng và hạn chế sự tham gia của họ vào thị trường lao động.

Cần xây dựng hệ thống Quỹ an sinh xã hội đa tầng

Bộ Tài chính cho biết, thời gian gần đây, số lượng người dân có thu nhập cao đã tăng lên nhanh chóng, do đó, ngoài kênh bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế cơ bản, việc triển khai bảo hiểm hưu trí bổ sung nhằm giúp cho người nghỉ hưu được hưởng mức lương cao hơn.

Bên cạnh đó, trước những tác động của quá trình già hóa dân số nhanh tại Việt Nam, hệ thống bảo hiểm xã hội đa tầng cũng là xu hướng tất yếu, trong đó có chế độ bảo hiểm hưu trí bổ sung nhằm đa dạng hóa các chương trình an sinh xã hội, chủ động chuẩn bị cho thực trạng này.

Thực tế, một loạt chính sách pháp luật của nhà nước đã ra đời nhằm bổ sung thêm nguồn cho Quỹ an sinh xã hội, bên cạnh hệ thống bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội.

Cụ thể, năm 2016, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 88 về chương trình hưu trí bổ sung tự nguyện. Trong đó, bảo hiểm hưu trí bổ sung được thí điểm hoạt động: hình thành quỹ từ sự đóng góp tự nguyện của người tham gia quỹ và người sử dụng lao động dưới hình thức tài khoản hưu trí cá nhân; quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện do các doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ, công ty quản lý quỹ đầu tư chứng khoán được cấp phép quản lý.

Bà Phạm Thị Thanh Tâm, Phó Vụ trưởng Vụ Các định chế tài chính, Bộ Tài chính cho biết, sau hơn 10 năm triển khai, trên thị trường đã có 4 doanh nghiệp được cấp Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh dịch vụ quản lý quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện gồm Công ty Quản lý quỹ đầu tư Dragon Capital Việt Nam (DC), Công ty Quản lý quỹ đầu tư MB (MBC), Công ty Quản lý quỹ đầu tư Vietcombank (VCBF), Công ty Quản lý quỹ đầu tư SSI (SSIAM).

4 doanh nghiệp này đang triển khai 7 quỹ với tổng trị giá tài sản ròng tính đến hết năm 2025 là gần 2.210 tỷ đồng, tăng 53% so với cuối năm 2024, gấp 26 lần so với năm 2021.

Theo bà Tâm, việc ra đời, vận hành hệ thống quỹ hưu trí bổ sung tự nguyện đã góp phần đa dạng hóa các chính sách an sinh, đáp ứng nhu cầu tích lũy dài hạn cho một bộ phận người lao động có thu nhập trung bình và cao như thông lệ quốc tế.

Theo tìm hiểu của VietnamFinance, ngoài nguồn quỹ này tại đơn vị Quản lý quỹ, các doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ cũng được Bộ Tài chính cấp phép triển khai Quỹ bảo hiểm hưu trí tự nguyện thông qua các sản phẩm bảo hiểm tại Thông tư số 115 năm 2013.

Đây là sự kết hợp giữa quyền lợi bảo vệ của bảo hiểm nhân thọ và quyền lợi hưu trí của bảo hiểm xã hội, người dân khi tham gia hưu trí tự nguyện vừa được chi trả khoản tiền tiết kiệm của mình như một khoản lương hưu hàng kỳ khi hết độ tuổi lao động, vừa được bảo vệ trước những rủi ro, bệnh tật.

Tại Việt Nam, Quỹ bảo hiểm hưu trí tự nguyện được quản lý giám sát, đảm bảo hoạt động an toàn theo quy định tại Nghị định 46/2023. Cụ thể, toàn bộ tài sản hình thành từ nguồn phí bảo hiểm của Quỹ Hưu trí tự nguyện thuộc về Người được bảo hiểm. Quỹ được quản lý, hoạt động và hạch toán độc lập, tách biệt, không chịu ảnh hưởng của kết quả kinh doanh chung của doanh nghiệp bảo hiểm. Từng tài khoản của mỗi người lao động còn được đảm bảo bởi Quỹ bảo vệ người được bảo hiểm của Bộ Tài chính, quy định tại Nghị định 46/2023 với mức chi trả lên tới 200 triệu đồng cho mỗi hợp đồng bảo hiểm.

Hiện, trên thị trường đang có 6 doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ triển khai bảo hiểm hưu trí tự nguyện, bao gồm: Bảo Việt Nhân Thọ, Sun Life Việt Nam, Dai-ichi Life Việt Nam, Manulife, AIA Việt Nam và Prudential Việt Nam với tổng tài sản đạt gần 6.500 tỷ đồng.

Trong đó, Sun Life Việt Nam chiếm lớn nhất với hơn 70% thị phần bảo hiểm hưu trí tự nguyện. Năm 2025, tổng tài sản Quỹ Hưu trí tự nguyện đạt gần 4.500 tỷ đồng, thu nhập đầu tư được chi trả cho các tài khoản hưu trí vượt 160 tỷ đồng.

Xét riêng giai đoạn 2021-2025, Quỹ Hưu trí tự nguyện Sun Life Việt Nam đã tăng tới 2.281 tỷ (tương ứng 104%). Thực tế, trong giai đoạn từ 2014 đến 2025, hoạt động của Quỹ hưu trí tự nguyện trong suốt 10 năm luôn có lãi với tỷ suất đầu tư đạt 6,86%, tổng lãi chi trả vào các tài khoản hưu trí đạt trên 1.035 tỷ. Trong những năm tới, Sun Life Việt Nam đặt mục tiêu sớm nâng quy mô Quỹ hưu trí tự nguyện lên trên 6.000 tỷ và hướng tới mục tiêu quy mô Quỹ đạt 10.000 tỷ đồng.

Mới đây, ngày 25/3, Chính phủ đã ban hành Nghị định 85/2026 về bảo hiểm hưu trí bổ sung, thay thế cho quy định cũ nhằm tạo khuôn khổ pháp lý triển khai hiệu quả, bền vững chính sách bảo hiểm hưu trí bổ sung, đa dạng hóa các chương trình an sinh xã hội, góp phần giảm gánh nặng của ngân sách nhà nước cho công tác an sinh xã hội, chủ động có giải pháp chính sách chuẩn bị cho giai đoạn già hóa dân số tại Việt Nam.

Đồng thời, đóng góp nguồn vốn dài hạn vào thị trường vốn, góp phần phát triển cơ sở nhà đầu tư dài hạn trên thị trường vốn, thị trường trái phiếu khi khoảng 50% tổng tài sản của các quỹ hưu trí đầu tư vào trái phiếu Chính phủ

Để tiếp tục vận hành hiệu quả bảo hiểm hưu trí bổ sung, bà Phạm Thị Thanh Tâm nêu, Bộ Tài chính sẽ dự kiến triển khai một số giải pháp.

Thứ nhất, tiếp tục phát triển hệ thống quỹ bảo hiểm hưu trí bổ sung thông qua các chính sách thuế khuyến khích việc tham gia vào quỹ bảo hiểm hưu trí bổ sung. Thứ hai, đa dạng hoá hoạt động đầu tư của các Quỹ này theo hướng mở rộng, đa dạng hơn gồm trái phiếu chính phủ, chứng khoán niêm yết và chứng chỉ quỹ đầu tư.

Tiếp theo, tăng cường quản lý giám sát đối với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ quản lý quỹ bảo hiểm hưu trí bổ sung và hoạt động của hệ thống quỹ bảo hiểm hưu trí bổ sung để các quỹ hoạt động minh bạch, an toàn, hiệu quả. Cuối cùng, nghiên cứu, đánh giá để kiến nghị sửa đổi quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội theo hướng bổ sung phương thức cá nhân trực tiếp tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung.

Báo cáo của Chính phủ gửi Quốc hội về dự kiến kế hoạch tài chính năm 2025 của các quỹ tài chính nhà nước (TCNN) ngoài ngân sách, do trung ương quản lý cho thấy, số dư quỹ bảo hiểm xã hội (BHXH) cuối năm 2024 dự kiến khoảng hơn 1.240 nghìn tỷ đồng (khoảng gần 50 tỷ USD), tăng 4,9% (58,1 nghìn tỷ đồng) so cuối năm 2023, trong đó chủ yếu được sử dụng để đầu tư vào trái phiếu chính phủ.

Theo báo cáo mới đây của FiinGroup, tổng tài sản kết dư trong các quỹ bảo hiểm bao gồm bảo hiểm nhân thọ, phi nhân thọ, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, quỹ hưu trí tự nguyện là rất lớn, lên đến gần 100 tỷ USD, một nguồn vốn khổng lồ trong nền kinh tế