Trung Quốc và 2 thập kỷ gây dựng 'thành trì tự chủ'

Chiến lược tự chủ dài hơi

Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump sử dụng thuế quan như một công cụ để giảm phụ thuộc vào hàng hóa Trung Quốc và ngăn tình trạng dư thừa công suất sản xuất từ nền kinh tế lớn thứ hai thế giới tràn sang Mỹ, nỗ lực đó đã gặp phải trở ngại lớn. Bắc Kinh vốn đã đi trước một bước trong quá trình tách rời kinh tế khỏi Washington.

Từ đầu những năm 2000, Trung Quốc đã triển khai một cách có hệ thống chính sách tự chủ kinh tế. Nước này không chỉ xây dựng được những “đòn bẩy” chiến lược có thể gây áp lực lên kinh tế Mỹ, mà còn khiến Washington khó có thể ngăn chặn Trung Quốc trong các lĩnh vực then chốt.

Tinh thần “tự lực cánh sinh” đã trở thành nền tảng trong việc hoạch định chính sách của Trung Quốc, không chỉ được chú trọng dưới thời Chủ tịch Tập Cận Bình, người lãnh đạo đất nước từ năm 2012, mà đã manh nha từ thời người tiền nhiệm Hồ Cẩm Đào.

Dù chương trình thay thế hàng nhập khẩu bằng sản phẩm trong nước của Trung Quốc tiêu tốn hàng nghìn tỷ USD và vướng nhiều trở ngại, song chiến lược này đã làm suy giảm đáng kể lợi thế mà các nước phương Tây từng nắm trong các cuộc tranh chấp thương mại và công nghệ với nước này.

Tại phiên họp toàn thể Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc diễn ra vào tháng 10, Kế hoạch kinh tế 5 năm lần thứ 15 (2026-2030) đã được công bố và “tự lực cánh sinh” tiếp tục được nhấn mạnh như trụ cột chiến lược quốc gia.

Phát biểu tại cuộc họp, ông Tập khẳng định: “Trước hết, chúng ta phải tăng cường nỗ lực để đạt được sự tự chủ và sức mạnh lớn hơn trong khoa học và công nghệ”.

Trong năm nay, Trung Quốc đã tận dụng một trong những lợi thế chiến lược mạnh nhất của mình, chính là quyền kiểm soát gần như tuyệt đối đối với nguồn cung kim loại đất hiếm và nam châm đất hiếm toàn cầu, để gây sức ép với Mỹ.

Sau cuộc gặp giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào cuối tháng 10, Mỹ đã nhất trí giảm mức thuế liên quan đến sản xuất fentanyl của Trung Quốc xuống còn 10%. Động thái này giúp đưa mức thuế trung bình đối với nhiều sản phẩm của Trung Quốc xuống khoảng 47%, dù mức cụ thể vẫn có thể thay đổi tùy từng mặt hàng.

Theo đó, mức thuế mới của Mỹ áp lên hàng hóa Trung Quốc tương đương với các nước Đông Nam Á, và thấp hơn mức áp dụng cho Ấn Độ hay Brazil, những quốc gia vốn duy trì quan hệ thân cận hơn với Washington.

Đáng chú ý, Mỹ đã đồng ý tạm dừng thực thi quy định mới công bố hồi tháng trước, quy định được gọi là “quy tắc 50%”, vốn nhằm mở rộng danh sách đen các công ty Trung Quốc.

Theo quy tắc này, bất kỳ doanh nghiệp nào có trên 50% cổ phần thuộc sở hữu của một công ty Trung Quốc đã nằm trong danh sách đen của chính phủ Mỹ, bao gồm Danh sách thực thể (Entity List) và Danh sách người dùng cuối quân sự (Military End User List) cũng sẽ bị liệt kê.

Từ thuốc kháng sinh tới chip máy tính

Thông qua chính sách tự chủ sản xuất, Trung Quốc đã tạo ra nhiều lợi thế khác. Nước này hiện là nhà sản xuất hàng đầu thế giới về nguyên liệu làm thuốc kháng sinh, dược phẩm, thiết bị điện, chip máy tính giá rẻ và hàng loạt sản phẩm thiết yếu khác.

Điều này khiến Mỹ gặp khó khăn trong việc gây sức ép. Khi Washington muốn buộc Bắc Kinh nới lỏng kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, Nhà Trắng chỉ còn một vài lựa chọn để đáp trả, chẳng hạn như đe dọa hạn chế xuất khẩu phụ tùng máy bay, một trong số ít mặt hàng mà Trung Quốc vẫn cần nhập khẩu từ Mỹ.

Một cố vấn chính sách hàng đầu của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, ông Tian Peiyan, viết trên tạp chí mới đây: “Một hệ thống công nghiệp toàn diện sẽ tăng cường khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng. Một nền tảng công nghiệp rộng lớn có thể tạo ra ‘bức tường thành an ninh kinh tế’ cho đất nước”.

Khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào cuối năm 2001, Trung Quốc vẫn phụ thuộc nặng nề vào nhập khẩu. Khi đó, ô tô, thiết bị viễn thông, máy phát điện và nhiều sản phẩm công nghiệp khác do Trung Quốc sản xuất đều kém xa hàng ngoại về chất lượng, khiến cả doanh nghiệp lẫn người tiêu dùng ưa chuộng hàng nhập khẩu.

2 thập kỷ sau, tình thế đã đảo chiều. Chất lượng và sản lượng hàng hóa “Made in China” đã tăng vọt. Theo ông Jin Zhuanglong, cựu Bộ trưởng Công nghiệp và Công nghệ thông tin Trung Quốc, nước này hiện đứng đầu thế giới về sản lượng hơn 220 trong số 500 sản phẩm công nghiệp chủ chốt.

Tại hội nghị Trung ương vừa qua, Bắc Kinh tuyên bố rằng từ năm tới, Trung Quốc sẽ tăng tốc phát triển sản xuất tiên tiến, tập trung vào các lĩnh vực như hàng không vũ trụ, vận tải, không gian mạng và nâng cao chất lượng sản phẩm.

Giới chuyên gia nhận định, chỉ còn một số ít ngành công nghiệp mà Mỹ và châu Âu vẫn dẫn đầu, chẳng hạn như máy bay thương mại và một vài loại chip bán dẫn tiên tiến nhất.

Những giới hạn và bước tiến

Dù đầu tư công mạnh tay suốt hơn một thập kỷ, Trung Quốc vẫn tụt hậu trong việc sản xuất các chip bán dẫn nhanh nhất, vốn đóng vai trò thiết yếu đối với trí tuệ nhân tạo và các công nghệ quân sự tối tân.

Các chiến dịch như “Đổi mới bản địa” (sau khi gia nhập WTO), “Made in China 2025” (từ năm 2015) hay nỗ lực xây dựng “lực lượng sản xuất chất lượng cao” trong 2 năm qua, đều nhằm mục tiêu duy nhất: thay thế hàng nhập khẩu bằng sản phẩm nội địa.

Hệ thống ngân hàng quốc doanh Trung Quốc đã cấp vốn ưu đãi cho các doanh nghiệp sản xuất ô tô điện và tấm pin mặt trời, giúp nước này nhanh chóng trở thành nhà xuất khẩu lớn nhất thế giới trong 2 lĩnh vực này.

Đối với một số sản phẩm, Trung Quốc đạt được tự chủ nhờ chính sách hỗ trợ nội địa. Kể từ năm 2008, việc áp thuế và các loại phí đã khiến giá xe hơi nhập khẩu sử dụng động cơ xăng dung tích lớn tăng hơn gấp đôi, khiến người tiêu dùng chuyển hướng từ xe truyền thống sang xe điện và xe hybrid, hiện chiếm hơn 50% thị trường nội địa.

Các quan chức Mỹ từng xem nhẹ khả năng Trung Quốc sử dụng lợi thế chiến lược kinh tế làm công cụ gây sức ép, cho rằng việc này sẽ làm tổn hại hình ảnh của Trung Quốc như một điểm đến đầu tư hấp dẫn. Họ tin rằng các tập đoàn đa quốc gia sẽ tìm nguồn cung thay thế nếu Bắc Kinh khai thác quá mức lợi thế của mình.

Tuy vậy, như những gì thể hiện trong hội nghị Trung ương mới đây, giới lãnh đạo Trung Quốc dường như ngày càng quyết tâm đẩy mạnh “tự lực cánh sinh”. Tuyên bố bế mạc hội nghị nêu rõ: “Chúng ta phải củng cố và phát huy ưu thế, vượt qua những điểm nghẽn, hạn chế, khắc phục những yếu kém và khiếm khuyết”.

20 năm sau ngày gia nhập WTO, Trung Quốc đã dần hiện thực hóa giấc mơ tự chủ công nghiệp mà họ theo đuổi. Nước này đã xây dựng được “thành trì kinh tế” đủ mạnh để không chỉ chống chịu trước sức ép bên ngoài, mà còn định hình lại trật tự thương mại toàn cầu trong thế kỷ XXI.