Phát triển nghề tư vấn tài chính cá nhân chuyên nghiệp theo tiêu chuẩn quốc tế, gắn với phát triển kinh tế tư nhân

I. Bối cảnh phát triển kinh tế tư nhân và những rủi ro tài chính cá nhân tại Việt Nam

1. Vai trò, mục tiêu phát triển kinh tế tư nhân

Theo Nghị quyết 68-NQ/TW (ngày 4/5/2025, kinh tế tư nhân hiện đóng vai trò là một động lực quan trọng nhất trong nền kinh tế Việt Nam, với: Hơn 940 nghìn doanh nghiệp, 5,2 triệu hộ kinh doanh, 31,2 nghìn hợp tác xã, đóng góp trên 50% GDP, hơn 30% tổng thu ngân sách nhà nước và sử dụng 82% lực lượng lao động.

Mục tiêu đến năm 2030: Phấn đấu có 2 triệu doanh nghiệp, 20 doanh nghiệp/1.000 dân, đóng góp 55–58% GDP, 35–40% tổng thu NSNN, giải quyết 84–85% việc làm. Khơi dòng tài chính để phát triển kinh tế tư nhân phải dựa vào nền tảng Tài chính cá nhân.

2. Rủi ro tài chính cá nhân hiện nay

Theo Tổng cục Thống kê, tính đến 1/4/2024, Việt Nam có 28,1 triệu hộ dân cư, 101,1 triệu người. Dự báo đến 2025, dân số đạt khoảng 102 triệu người. Theo Ngân hàng thế giới, tầng lớp trung lưu trở lên của Việt Nam dự kiến chiếm hơn 50% dân số vào năm 2030.

Theo khảo sát S&P FinLit Survey: chỉ 24% người trưởng thành Việt Nam đạt chuẩn kiến thức tài chính cơ bản, xếp hạng 118/144 quốc gia. Số liệu khảo sát của Manulife (2022) cho thấy, chỉ khoảng 30% người Việt có kế hoạch tài chính dài hạn.

Trong bối cảnh đó, người dân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa đều phải tiếp cận ngày càng nhiều các sản phẩm, dịch vụ tài chính phức tạp như: bảo hiểm, chứng khoán, thuế, tín dụng tiêu dùng, tín dụng kinh doanh, quỹ đầu tư và tài chính số nhưng không phải ai cũng am hiểu về hoạch định tài chính cá nhân.

Các chủ thể này sẽ đối mặt với nhiều nguy cơ rủi ro nếu thiếu hệ thống tiêu chuẩn đánh giá năng lực tư vấn tài chính, các nhà tư vấn tài chính cá nhân chuyên nghiệp, kiểm soát chất lượng tư vấn tài chính cá nhân, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng tài chính. Các rủi ro điển hình về tài chính cá nhân là:

II. Thách thức vĩ mô về an sinh xã hội và tài chính cá nhân dài hạn

1. Nguy cơ mất cân đối quỹ hưu trí quốc gia

Theo Kiểm toán Nhà nước và báo cáo AMRO (2024), quỹ hưu trí quốc gia có thể âm thu - chi từ năm 2027, cạn kiệt vào năm 2054 nếu không cải cách.

2. Hưu trí tự nguyện chưa phát triển

Sau 3 năm triển khai, cả nước mới có 10 quỹ, 5.000 người tham gia – rất thấp so với nhu cầu thực tế và tốc độ già hóa dân số.

3. Lao động chính thiếu chuẩn bị tài chính dài hạn

Thế hệ 7X, 8X – lực lượng lao động chính – đang dần bước vào tuổi nghỉ hưu mà chưa có sự chuẩn bị tài chính tương xứng. Nếu không có hệ thống tư vấn tài chính cá nhân chuyên nghiệp, nguy cơ mất cân đối tài chính khi về già là rất lớn.

III. Vai trò then chốt của nghề tư vấn tài chính cá nhân trong bảo vệ người tiêu dùng và thúc đẩy tài chính toàn diện, phát triển kinh tế tư nhân.

1. Bất cập trong hệ thống hành nghề và quản lý hành nghề hiện nay

Hiện việc hành nghề và quản lý hành nghề tư vấn, hoạch định tài chính cá nhân tại Việt Nam đang bị phân mảnh theo từng sản phẩm, dịch vụ tài chính, cụ thể:

Hành nghề và quản lý hành nghề bảo hiểm: do Bộ Tài chính quản lý. Hành nghề và quản lý hành nghề chứng khoán: do Ủy ban Chứng khoán Nhà nước quản lý. Hành nghề và quản lý hành nghề ngân hàng: do Ngân hàng Nhà nước quản lý.

2. Điều này dẫn đến hệ quả.

Người hành nghề phải theo học nhiều chứng chỉ, chứng nhận theo từng loại sản phẩm, dịch vụ tài chính, chưa có có chứng chỉ, chứng nhận tích hợp các sản phẩm, dịch vụ tài chính cá nhân.

Cá nhân, chủ hộ kinh doanh, chủ doanh nghiệp tư nhân không phân biệt được tư vấn tài chính chuyên nghiệp với người bán hàng, tư vấn giao dịch tài chính… không xây dựng được kế hoạch tài chính dài hạn, lựa chọn sản phẩm tài chính không phù hợp với mục tiêu, khả năng tài chính, 1 tỷ lệ không nhỏ dòng vốn tư nhân bị điều hướng vào các kênh đầu tư phi chính thức, chưa có cơ chế phòng ngừa rủi ro cần thiết…làm giảm niềm tin của khối tư nhân vào nhà tư vấn tài chính, thị trường tài chính, ảnh hưởng đến phát triển kinh tế tư nhân.

Các định chế tài chính chạy theo doanh số, lợi ích ngắn hạn, thiếu chiến lược tư vấn dài hạn cho khách hàng.

3. Kinh nghiệm quốc tế

Úc: Nhà tư vấn tài chính được cấp phép và giám sát bởi Ủy ban Chứng khoán và Đầu tư Úc (Australian Securities and Investments Commission – ASIC).

Singapore: Nhà tư vấn tài chính được cấp phép bởi Monetary Authority of Singapore (MAS) – Ngân hàng trung ương kiêm cơ quan quản lý tài chính.

Mỹ và châu Âu: Tư vấn tài chính độc lập là cấu phần thiết yếu của hệ sinh thái tài chính cá nhân.

4. Lợi ích khi phát triển nghề tư vấn tài chính cá nhân chuyên nghiệp

Bảo vệ người tiêu dùng tài chính: Giảm thiểu rủi ro khi ra quyết định tài chính.

Tăng cường an sinh xã hội: Khuyến khích mọi cá nhân, tổ chức kinh tế tư nhân tích lũy tự nguyện, giảm gánh nặng lên ngân sách.

Thúc đẩy tài chính toàn diện: Giúp người dân tiếp cận hiệu quả hơn với hệ sinh thái tài chính chính thức.

Huy động sức dân để phát triển kinh tế tư nhân: Thông qua các nhà tư vấn tài chính cá nhân chuyên nghiệp, các cá nhân, hộ kinh doanh, chủ doanh nghiệp tư nhân có kế hoạch tài chính toàn diện, điều hướng dòng vốn đầu tư dài hạn, hiệu quả bảo đảm cho cá nhân, hộ kinh doanh, doanh nghiệp tư nhân góp phần không nhỏ vào sự nghiệp phát triển kinh tế tư nhân của Việt Nam

IV. Kiến nghị chính sách

Khoảng trống lớn về nguồn nhân lực cho nghề tư vấn tài chính cá nhân tại Việt Nam không chỉ là một thiếu hụt kỹ thuật đơn thuần, mà là một điểm nghẽn cản trở sự phát triển lành mạnh của thị trường tài chính, sự phát triển bền vững của hệ thống tài chính quốc gia. Tình trạng này kéo theo 4 hệ lụy đáng lo ngại:

Thứ nhất, người dân không có chỗ dựa chuyên môn trong các quyết định tài chính hệ trọng như: mua nhà, đầu tư tài chính, tích lũy hưu trí, tham gia dịch vụ bảo hiểm . Điều này làm tăng khả năng mắc sai lầm tài chính, gây bất ổn tài chính cá nhân và hộ gia đình.

Thứ hai, thị trường tài chính bị chi phối bởi các lực lượng bán hàng hơn là các chuyên gia độc lập, khiến khách hàng dễ bị tư vấn lệch mục tiêu, thiếu minh bạch về chi phí và rủi ro. Điều này gây mất lòng tin lâu dài vàothị trường tài chính và giảm hiệu quả lan tỏa tài chính toàn diện.

Thứ ba, thiếu cơ chế bảo vệ khách hàng tài chính trong mối quan hệ với người tư vấn. Khi không có chuẩn hành nghề và chế tài xử lý sai phạm rõ ràng, người tiêu dùng dễ bị tổn thương và không biết nơi nào để khiếu nại hay tìm lại công bằng.

Thứ tư, Việt Nam bỏ lỡ cơ hội hình thành một lĩnh vực nghề nghiệp mới có giá trị gia tăng cao, góp phần tạo công ăn việc làm chất lượng trong lĩnh vực tài chính – nghề tư vấn, hoạch định tài chính cá nhân, một trong những ngành ưu tiên trong chiến lược phát triển kinh tế số, kinh tế tư nhân. Trong tổng thể, khoảng trống nhân lực tư vấn tài chính chuyên nghiệp phản ánh sự thiếu hụt toàn diện về hành nghề, quản lý hành nghề, nhất là đào tạo và quản lý thị trường tài chính.

Để phát triển nghề tư vấn tài chính cá nhân chuyên nghiệp theo tiêu chuẩn quốc tế, hỗ trợ phát triển lành mạnh, bền vững của thị trường tài chính, thúc đẩy tài chính cá nhân và khu vực kinh tế tư nhân phát triển, chúng tôi kiến nghị:

1. Công nhận nghề tư vấn tài chính cá nhân là một nghề độc lập trong hệ thống nghề quốc gia – tương tự như kiểm toán, thẩm định giá, luật sư… để đảm bảo chất lượng dịch vụ tư vấn tài chính cá nhân, tăng niềm tin khách hàng.

2. Xây dựng khung năng lực nghề tư vấn tài chính cá nhân, lấy tiêu chuẩn quốc tế của Hội đồng chuẩn mực lập kế hoạch tài chính (FPSB) làm nền tảng – bao gồm các mảng: bảo hiểm, đầu tư tài chính, tín dụng, thuế, hưu trí, thừa kế. Làm việc với FPSB để thiết lập tổ chức được ủy quyền tại Việt Nam thông qua các Hiệp hội nghề nghiệp như: Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam để nâng cao chất lượng, uy tín nghề nghiệp và tiến tới công nhận quốc tế về tiêu chuẩn hành nghề tư vấn, hoạch định tài chính cá nhân tại Việt Nam

3. Thành lập một đầu mối đăng ký hành nghề và cấp chứng chỉ hành nghề tư vấn tài chính toàn diện, do Bộ Tài chính hoặc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chủ trì, để thay thế cách quản lý phân mảnh hiện nay.

4. Tách bạch vai trò “tư vấn” và “bán hàng” trong các định chế tài chính, minh bạch cơ chế thù lao và tránh xung đột lợi ích, thúc đẩy mô hình tư vấn tài chính độc lập – nhà tư vấn tài chính đồng hành cùng khách hàng, đặt lợi ích khách hàng lên hàng đầu.

5. Đưa giáo dục tài chính cá nhân vào hệ thống giáo dục quốc dân, từ bậc phổ thông đến đại học, ứng dụng công nghệ để mỗi người dân có thể quản lý tài chính cá nhân hiệu quả, biết cách tìm đến đúng chuyên gia tư vấn tài chính đăng ký hành nghề, tổ chức cung ứng dịch vụ hành nghề tư vấn tài chính đã đăng ký

6. Gắn phát triển nghề tư vấn tài chính cá nhân trong chiến lược phát triển kinh tế tư nhân đến 2030, tầm nhìn đến 2045 và chiến lược phát triển tài chính toàn diện quốc gia: thúc đẩy huy động nguồn lực tài chính trong dân cư, tăng cường tích lũy và đầu tư dài hạn của các tổ chức kinh tế tư nhân cũng như toàn bộ nền kinh tế quốc gia và tạo môi trường pháp lý thuận lợi, thúc đẩy phát triển nghề tư vấn tài chính cá nhân theo chuẩn quốc tế.

Trên đây là một số khuyến nghị về việc phát triển nghề tư vấn tài chính cá nhân theo tiêu chuẩn quốc tế góp phần phát triển kinh tế tư nhân của Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Hiệp hội tư vấn tài chính Việt Nam rất mong nhận được sự phản hồi và góp ý kiến từ phía các Quý cơ quan hữu quan.