Sợ bị AI thay thế, dân văn phòng cuống cuồng đi học để 'sinh tồn'

Đầu tháng này, gần một nghìn người đã xếp hàng dài bên ngoài trụ sở Tencent tại Thâm Quyến chỉ để được cài đặt một phần mềm lên thiết bị của họ. Đám đông bao gồm sinh viên, người đã nghỉ hưu và nhân viên văn phòng bình thường, đều muốn tiếp cận OpenClaw - một tác nhân trí tuệ nhân tạo mã nguồn mở đang gây sốt, do lập trình viên người Áo Peter Steinberger phát triển.

Cơn sốt OpenClaw tại Trung Quốc, được cư dân mạng gọi vui là “nuôi tôm hùm” vì logo màu đỏ của công cụ, phản ánh nỗi sợ sâu xa hơn trong giới lao động: những công cụ được tạo ra để tăng năng suất có thể sớm thay thế chính họ. Với nhiều người, việc học OpenClaw không phải vì tò mò mà là để tồn tại trong môi trường làm việc đang tăng tốc áp dụng AI với tốc độ chóng mặt.

Học AI để tồn tại, dù chưa chắc hữu ích

“Cảm giác giống như đang chơi Squid Game”, Lambert Li, một người dùng OpenClaw tại Thượng Hải, cho biết, ám chỉ bộ phim nơi các thí sinh cạnh tranh trong những trò chơi loại trừ khắc nghiệt. “Bạn có thể bị loại bất cứ lúc nào. Làm sao không lo lắng được?”

Công ty của Li đã sa thải 30% nhân sự trong năm 2025, chủ yếu là những người không kịp thích nghi với AI. Điều đó khiến nỗi sợ hãi trở nên rất cụ thể: nếu không học công cụ mới, bạn có thể mất việc.

Sự phát triển của AI đã gây ra nỗi lo mất việc trên toàn cầu, nhưng điều này đặc biệt rõ nét ở Trung Quốc. Chính phủ nước này đang đổ nguồn lực khổng lồ vào trí tuệ nhân tạo, coi đây là động lực tăng trưởng kinh tế tương lai. Trung Quốc cũng sở hữu một trong những cộng đồng người dùng AI lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, việc thúc đẩy mạnh mẽ này kéo theo nỗi lo thường trực về việc bị thay thế, cùng với áp lực xã hội nặng nề khi mất việc. Các chuyên gia cho rằng điều này có thể kéo theo hệ lụy kinh tế và xã hội rộng lớn hơn.

Li Chen, nhà nghiên cứu kinh tế Trung Quốc tại viện nghiên cứu Anbound ở Bắc Kinh, cho biết khi tầng lớp trung lưu và người trẻ lo ngại AI có thể phá vỡ sự nghiệp của họ, họ có xu hướng cắt giảm chi tiêu và tăng tiết kiệm dự phòng. “Điều đó có thể cản trở nỗ lực kích thích kinh tế của chính phủ”, ông nói.

Sau vài ngày chạy theo trào lưu OpenClaw, lập trình viên Li nhanh chóng nhận ra công cụ này không thực sự hữu ích với anh. Khác với các chatbot phổ biến như ChatGPT hay Gemini, OpenClaw hoạt động trực tiếp trên máy tính người dùng và có thể tự động thực thi nhiệm vụ trên các tệp và ứng dụng. Li lo ngại nếu cấp quá nhiều quyền, công cụ có thể mắc sai sót với các dữ liệu công việc quan trọng, nên anh không sử dụng thường xuyên.

Tuy vậy, anh vẫn cảm thấy không thể bỏ qua AI. Từ năm ngoái, người đàn ông 35 tuổi này liên tục thử nghiệm các công cụ mới, từ mô hình AI đến các tác nhân năng suất, mỗi khi có cập nhật lớn.

Trên mạng xã hội RedNote, hashtag #AIAnxiety đã thu hút khoảng 2,6 triệu lượt xem. Người dùng chia sẻ những lo lắng cá nhân: “Theo kịp AI còn mệt hơn chính công việc”, một bài viết cho biết. Người khác viết: “Sếp yêu cầu tôi viết mã AI để thay thế vài nhân viên. Khi nào đến lượt tôi?”

Một khảo sát tháng 8/2025 với 38.000 người lao động tại 34 quốc gia cho thấy gần một phần ba tin chắc AI có thể thay thế họ và họ đang tích cực tìm kiếm việc làm mới.

Trung Quốc lạc quan về AI nhưng nỗi lo vẫn lan rộng

Một khảo sát của KPMG cho thấy Trung Quốc nhìn nhận AI rất lạc quan: 69% người được hỏi cho rằng lợi ích của AI lớn hơn rủi ro, so với chỉ 35% tại Mỹ. Tuy nhiên, thực tế thị trường lao động lại phản ánh bức tranh phức tạp hơn.

Nghiên cứu của Đại học Bắc Kinh phân tích hơn một triệu tin tuyển dụng trực tuyến giai đoạn 2018–2024 cho thấy các vị trí có thể thực hiện bằng AI đang giảm đáng kể. Những lĩnh vực bị ảnh hưởng gồm lập trình máy tính, kế toán, biên tập và bán hàng.

Khảo sát tháng 5/2025 của Trường Kinh doanh Cheung Kong cho thấy 85,5% trong số 11.814 người tham gia lo ngại AI sẽ ảnh hưởng đến việc làm của họ.

Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên Trung Quốc từ 16–24 tuổi cao hơn mức trung bình toàn cầu, dao động 15–19% trong năm 2025, trong khi ở Mỹ chỉ khoảng 9–11%. Điều này càng khiến áp lực trở nên nặng nề.

Jack Linzhou Xing, một nghiên cứu sinh sau tiến sĩ tại Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc Fairbank thuộc Đại học Harvard, cho rằng khi AI định hình lại thị trường lao động, những thách thức trong việc cải cách giáo dục và áp lực xã hội buộc cá nhân phải chuẩn bị cho tương lai khiến nỗi lo của giới trẻ Trung Quốc thậm chí còn lớn hơn phương Tây.

Nỗi lo AI còn bị khuếch đại bởi khoảng cách giữa câu chuyện tiến bộ công nghệ mà Trung Quốc quảng bá và thực tế cạnh tranh ngày càng khốc liệt trên thị trường lao động. Trong khi đất nước tiến nhanh trong cuộc đua công nghệ toàn cầu, nhiều người lao động lại cảm thấy vị trí của mình trở nên bấp bênh.

Frank Wang, lập trình viên 28 tuổi tại Thành Đô, từng rất lo AI sẽ thay thế mình. Nhưng đến năm ngoái, anh nhận ra mình khó có thể chống lại xu hướng này.

“Tôi giờ chỉ ‘nằm yên’ thôi”, Wang nói, ám chỉ 1 cụm từ phổ biến trên mạng xã hội nghĩa là làm việc cầm chừng. “Nếu họ sa thải tôi thì cứ sa thải. Tôi sẽ chờ trợ cấp xã hội”.

Tâm lý buông xuôi này đang xuất hiện ở một bộ phận người lao động trẻ, phản ánh sự mệt mỏi trước áp lực liên tục phải nâng cấp kỹ năng.

Cuộc đua sinh tồn trong kỷ nguyên AI

Nỗi lo AI không chỉ giới hạn ở nhân viên kỹ thuật. Đầu tháng này, Betty Lai, quản lý marketing sản phẩm, được thông báo rằng đánh giá hiệu suất hàng năm của công ty sẽ bao gồm mức độ hiểu biết và sử dụng AI. Một đồng nghiệp nhanh chóng tổ chức buổi đào tạo OpenClaw tự nguyện và người tham gia tranh nhau chỗ ngồi hàng đầu.

“Áp lực sử dụng AI đôi khi đến từ kỳ vọng của công ty rằng chúng tôi phải làm việc hiệu quả hơn”, Lai nói. “Nhưng điều đó chưa hẳn đúng. Cần thời gian để tìm cách áp dụng AI vào công việc. Tuy nhiên, lo lắng cũng vô ích. Chúng ta đã ở trong làn sóng này rồi. Hoặc cưỡi lên nó, hoặc bị cuốn trôi”.

Những câu chuyện như vậy đang lan rộng khắp Trung Quốc, nơi AI vừa là cơ hội vừa là mối đe dọa. Người lao động chạy đua học công cụ mới, công ty tăng tốc tự động hóa và chính phủ thúc đẩy đổi mới công nghệ, tất cả tạo thành vòng xoáy khiến nỗi lo càng lớn.

Trong bối cảnh đó, cảm giác “Squid Game” không còn là phép so sánh cường điệu. Với nhiều người, mỗi bản cập nhật AI giống như một vòng loại mới. Không ai biết khi nào mình sẽ bị thay thế, nhưng ai cũng hiểu rằng đứng yên đồng nghĩa với việc tự loại khỏi cuộc chơi.

Cuộc đua AI tại Trung Quốc vì thế không chỉ là cuộc cạnh tranh công nghệ giữa các công ty hay quốc gia, mà còn là cuộc chạy đua sinh tồn của hàng triệu người lao động đang cố gắng chứng minh họ vẫn cần thiết trong một thế giới ngày càng tự động hóa.